Daryolarni havzalararo oqiziş

Daryolarni havzalararo oqiziş — suv resurslarini hududlar böyiça qayta taqsimlaş usuli: suvi möl daryo havzasidan suvning bir qismi sun'iy inşootlar orqali suvi tanqis boşqa havzaga ötkaziladi. ÖzME'ga köra, bunday tadbirlarga ehtiyoj daryolarning mintaqa va mamlakatlar böyiça notekis taqsimlangani tufayli paydo böladi. Inglizça Vikipediya bu atamaga yaqin tuşunça sifatida «interbasin transfer» iborasini keltiradi va uning maqsadini qabul qiluvçi havzadagi suv taqçilligini yumşatiş, elektr energiyasi işlab çiqariş yoki ikkalasini birga hal etiş deb izohlaydi.12

ÖzME'ga köra, Orol dengizi havzasining asosiy daryolari — Amudaryo va Sirdaryo hamda ularning irmoqlari suvi deyarli butunlay suğoriş va yaylovlarni suv bilan ta'minlaşga sarflanadi. Havza içida suvni qayta taqsimlaş böyiça katta tajriba töplangan: Qoraqum kanali Amudaryo suvini Murğob, Tajan va Atrek havzalariga yetkazadi, Amu-Buxoro maşina kanali Amudaryo suvini Zarafşon vohasiga, Qarşi maşina kanali Qaşqadaryo havzasiga, Amu-Zang kanali esa Surxondaryo havzasiga uzatadi.

1980-yillar boşida Orol havzasi suvlari yetişmay qolgani sababli qöşni, suvga boy Qora dengiz (Ob va Yenisey) havzasidan suv keltiriş ğoyasi örtaga taşlangan va loyiha işlari bajarilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Ob va Irtiş suvining bir qismini Orol havzasiga burib yuboriş haqidagi ilk taklif 1868-yilda Ya. G. Demçenko tomonidan ilgari surilgan, keyinçalik bu ğoya bir neça bor qayta körib çiqilgan. Rusça manba bu ulkan loyiha amalga oşirilmay qolganini qayd etadi.

ÖzME daryo suvini bir havzadan boşqasiga oqiziş suv resurslarini qayta taqsimlaşning texnik jihatdan ança murakkab yöli ekanini, uning ekologik va meliorativ oqibatlarini har tomonlama örganiş zarurligini ta'kidlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, bunday inşootlar odatda katta va qimmat böladi, suv özi oqib bormaydigan joylarda uni nasoslar bilan kötariş uçun qöşimça energiya talab etiladi. Agar manba daryo bir neça davlat hududidan oqsa, suvga bölgan huquqlar sababli huquqiy muammolar ham kelib çiqadi. Boşqa tomondan, suv olingan havzadagi suv ekotizimlariga sezilarli zarar yetişi mumkin. Şu bois manzil hududida suvni tejaş çoralari bunday loyihalarga bölgan ehtiyojni kamaytirişi yoki ularni keçiktirişi mumkinligi ham aytiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, havzalararo suv ötkazişning zamonaviy namunalari 19-asrda Avstraliya, Hindiston va AQŞda paydo bölgan; 20-asrdan boşlab bunday loyihalar Isroil, Xitoy, Kanada kabi mamlakatlarda ham amalga oşirilgan.