Xloroplastlar

Xloroplastlar (yunonça «çloros» — yaşil va «plastos» — yasalgan) — ösimlik va suvötlar hujayrasidagi fotosintez jarayoni keçadigan organoidlar, plastidalarning bir turi. ÖzME'ga köra, ular ösimlikning yer ustidagi qismlari, ayniqsa barglar va pişmagan yaşil mevalar hujayralari sitoplazmasida köp böladi. Yaşil suvötlarda xloroplastlar xromatoforalar deb ataladi va hujayrada odatda bitta, ba'zan bir neçta uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, xloroplastdagi xlorofill Quyoş nurini tutib, uning energiyasini kimyoviy energiyaga aylantiradi va suvni parçalab kislorod ajratadi; hosil bölgan energiya Kalvin siklida karbonat angidriddan qand sinteziga sarflanadi.1

ÖzME ma'lumotiga köra, xloroplastning uzunligi 5—10 mikrometr, eni 2—4 mikrometr atrofida, şakli yumaloq, linzasimon yoki ellipssimon böladi. U sitoplazmadan ikki qavatli membrana bilan ajralib turadi, içki böşliği esa stroma deb ataladi. Stromada yassi xaltaçalarga öxşaş tuzilmalar — tilakoidlar joylaşadi. Disksimon tilakoidlar ustma-ust taxlanib granlarni hosil qiladi; bitta xloroplastda granlar odatda 40—60 ta, ba'zan 150 tagaça böladi. Tilakoid membranalarida asosiy pigment — xlorofill va yordamçi pigmentlar — karotinoidlar joylaşgan.

Stromada ribosomalar, DNK, fotosintez va ATF hosil qiliş fermentlari, şuningdek, lipid, kraxmal va oqsil töplanadi. Xloroplastlarda fotosintezdan taşqari aminokislotalar va yoğ kislotalari ham sintezlanadi, kraxmalning vaqtinçalik zaxirasi saqlanadi.

Xloroplastlar öz genetik apparati va oqsil sintezlovçi tizimiga ega bölgani uçun hujayraning yarim avtonom organoidi hisoblanadi. ÖzME'ga köra, ulardagi oqsillarning taxminan 25—30 foizi xloroplastning özida, qolgani esa yadro genlari nazorati ostida hosil böladi. Ular proplastidalardan va bakteriyalar kabi ikkiga böliniş yöli bilan köpayadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ösimlik hujayrasi xloroplastni yangidan yarata olmaydi, ular har bir hujayra bölinganda qiz hujayralarga meros bölib ötadi.

Xloroplastlar sianobakteriyalarga öxşaşligi tufayli ularning kelib çiqişi endosimbioz nazariyasi bilan izohlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, taxminan ikki milliard yil oldin erkin yaşovçi sianobakteriya ilk eukariot hujayra içiga kirib, unda saqlanib qolgan va vaqt ötişi bilan uning köp genlari yadroga ötgan. Bu ğoyani 1905-yilda rus biologi Konstantin Mereşkovskiy ilgari surgan. Xloroplastlarni ilk bor 1837-yilda Hugo fon Mol aniq tasvirlagan, «xloroplast» atamasi esa 1884-yilda Eduard Strasburger tomonidan qöllanila boşlagan.

ÖzME'ga köra, barg va poyalar qariganda yoki mevalar pişganda xlorofill parçalanadi, ösimlik yaşil rangini yöqotadi, xloroplastlar esa sariq va qizil rang beruvçi xromoplastlarga aylanadi. Şu sababli kuzda barglar sarğayadi, mevalar esa öziga xos rangga kiradi.