Kinematika
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Kinematika (yunonça «kinema» — harakat) — mexanikaning jismlar harakatini geometrik jihatdan, ya'ni harakatni keltirib çiqaruvçi kuçlar va jism massasini hisobga olmasdan tavsiflaydigan bölimi. ÖzME'ga köra, kinematika köpinça dinamikani örganişda yordamçi vosita vazifasini bajaradi. Rusça Vikipediyaga köra, uning boşlanğiç tuşunçalari fazo va vaqt bölib, harakat sabablari bilan mexanikaning boşqa bölimi — dinamika şuğullanadi. Inglizça Vikipediya kinematikani ba'zan «harakat geometriyasi» deb atalişini va u amaliy hamda sof matematikaning ham bir tarmoği sifatida qaralişini qayd etadi.12
Tarmoqlari
13Örganiladigan obyektga qarab kinematika bir neça qismga bölinadi: nuqta kinematikasi, qattiq jism kinematikasi, deformatsiyalanuvçi jism va tutaş muhit (suyuqlik, gaz, elastik jism) kinematikasi. ÖzME'ga köra, nuqta va qattiq jism kinematikasining asosiy vazifasi — ularning tanlangan sanoq tizimiga nisbatan harakatini aniqlaş va harakatni ifodalovçi kattaliklar orasidagi boğlanişlarni topişdir. Nuqtaning sanoq tizimidagi örni koordinatalar orqali beriladi.
Tutaş muhitlar kinematikasi deformatsiyalarning umumiy nazariyasini, muhitning uzluksizligini ifodalovçi tenglamalarni örganadi va muhit zarralarining harakatini ularning şaklini özgartiriş xususiyatini hisobga olib tavsiflaydi. Yoruğlik tezligiga yaqin tezlikdagi harakat Nisbiylik nazariyasida, mikrozarralar harakati esa kvant mexanikasida körib çiqiladi.
Asosiy tuşunçalar
13Nuqta harakatini ifodalovçi asosiy kattaliklar — tezlik va tezlaniş. Eng oddiy harakat turlari ilgarilanma va aylanma harakatdir. ÖzME tuşuntirişiça, ilgarilanma harakatda jismning barça nuqtalari bir xil harakat qiladi, şuning uçun butun jism harakatini bilişga bitta nuqtaning trayektoriyasi yetarli. Harakat töğri yoki egri çiziqli, tekis yoki notekis bölişi mumkin; notekis harakatda tezlikning oniy yoki örtaça qiymati topiladi, tekis töğri çiziqli harakatda esa tezlaniş nolga teng.
Qözğalmas öq atrofida aylanayotgan jism bitta erkinlik darajasiga ega va uning holati buriliş burçagi, burçak tezligi hamda burçak tezlanişi bilan ifodalanadi. Erkin qattiq jism esa massa markazi bilan birga ilgarilanma harakat qiladi va bir vaqtda aylanadi; snaryad, raketa va osmon jismlarining harakati bunga misol.
Tarixi
13Rusça Vikipediyaga köra, uzoq vaqt davomida harakat haqidagi tasavvurlar Aristotel qaraşlariga asoslangan. 16-asr oxirida Galileo Galiley erkin tuşiş va inersiyani örganib, bu qaraşlarning notöğriligini körsatgan. 1700-yil 20-yanvarda Pyer Varinyon Fransiya Fanlar akademiyasida tezlik va tezlaniş tuşunçalarini differensial körinişda bergan; bu voqea zamonaviy kinematikaning boşlanişi hisoblanadi. Inglizça Vikipediya fazo xossalarini örganişda geometriya va harakatni yagona tuşunça sifatida qaragan ilk olimlardan biri sifatida Ibn al-Haysamni tilga oladi. Maxsus nisbiylik nazariyasi yaratilgaç, relyativistik kinematika rivojlangan.
Qöllanişi
13ÖzME'ga köra, kinematika usullari mexanizmlarda harakat uzatilişini hisoblaşda katta ahamiyatga ega. Inglizça Vikipediyaga köra, u astrofizikada osmon jismlari harakatini tavsiflaşda, maşinasozlik, robototexnika va biomexanikada esa dvigatel, robot qöli yoki inson skeleti kabi bir-biriga birikkan qismlardan iborat tizimlar harakatini örganişda qöllanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Kinematika // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2865 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAKinematika. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2865
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2865
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Кинематикаru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Kinematicsen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 4-jild, 379–380-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 379–380-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.