Kod
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Kod (fransuzça «code», lotinça «codex» — qonunlar töplami) — axborotni ifodalaş, saqlaş yoki uzatiş uçun qöllanadigan şartli belgilar tizimi. Inglizça Vikipediyaga köra, kod — harf, söz, tovuş, tasvir yoki işora kabi axborotni boşqa, köpinça qisqaroq yoki maxfiy şaklga ötkaziş qoidalari majmui. Axborotni kod belgilariga aylantiriş kodlaş, teskari jarayon esa dekodlaş deyiladi. Atama turli sohalarda bir-biriga yaqin, ammo farqli ma'nolarda işlatiladi; ÖzME uning beşta asosiy ma'nosini ajratadi.1
Umumiy ma'nosi
13ÖzME'ga köra, kod belgilarining muayyan ma'no anglatuvçi tugal ketma-ketligi kod sözi, kod sözlarida işlatiladigan turli belgilar soni esa kodning asosi deb ataladi. Kodni yozuvda ifodalaş uçun raqamlar, sonlar va maxsus belgilar — masalan, tire va nuqta hamda ularning birikmalari qöllanadi; bunga Morze alifbosi va telegraf kodlari misol böladi. Inglizça Vikipediya kodning eng qadimgi namunasi sifatida tilning özini keltiradi: yozuvning ixtiro qilinişi oğzaki nutqni körinadigan belgilarga aylantirib, aloqani makon va zamon böylab kengaytirgan. Bayroqçalar yordamida xabar uzatiş (semafor) ham kodning bir körinişi hisoblanadi.
Hisoblaş texnikasida
13ÖzME'ga köra, raqamli hisoblaş maşinalarida dasturlar şartli belgilar tizimi — kod yordamida tuziladi. Bunda köproq ikkilik pozitsion kod va unga keltiriladigan kodlar işlatiladi. Arifmetik amallarni bajariş algoritmlarini soddalaştiriş uçun töğri, teskari va qöşimça kodlardan foydalaniladi: sonlar xotirada odatda töğri kodda saqlanadi, ular ustidagi amallar esa teskari va qöşimça kodlarda bajariladi. Inglizça Vikipediyaga köra, axborot nazariyasi va informatikada kod manba alifbosidagi har bir belgini boşqa alifboda yozilgan qatorga bir qiymatli moslaydigan algoritm sifatida qaraladi; belgilarni turli uzunlikdagi kod sözlari bilan ifodalaydigan kodlar ham mavjud.
Telemexanika va aloqada
13Telemexanikada kod — ma'lumotni aloqa kanali orqali uzatişga möljallangan signallar tizimi. ÖzME'ga köra, radio xalaqitlariga çidamlilikni ta'minlaş uçun xatolarni tuzatuvçi kodlar tuziladi, kod elementlari esa amplitudasi, çastotasi yoki fazasi bilan farqlanadigan signallar orqali uzatiladi.
Astronomiyada
13Astronomiyada kod yangi kometalar, yangi va örta yangi yulduzlar kaşf etilgani, sayyoralardagi noyob hodisalar haqida rasadxonalar va astronomik telegrammalar xalqaro markaziy byurosi örtasida xabar almaşişda işlatiladigan söz va raqamlar tizimidir. ÖzME'ga köra, uning şaklini Xalqaro astronomiya ittifoqi, KOSPAR va boşqa xalqaro ilmiy taşkilotlar belgilaydi; sun'iy kosmik obyektlarni kuzatuvçi stansiyalar işini muvofiqlaştiriş uçun ham maxsus kod tuziladi.
Harbiy işda
13Harbiy kod — harbiy mazmundagi maxfiy ma'lumotlarni yaşirin uzatiş uçun qöllanadigan şartli belgilar tizimi. ÖzME'ga köra, bunday kodlarni ştablar tuzadi; ular raqamli, harfli yoki boşqa maxsus belgilardan iborat bölişi mumkin. Barça qöşinlar uçun umumiy kodlar va ayrim qöşin turlari (masalan, aviatsiya yoki artilleriya) uçun maxsus kodlar farqlanadi. Muayyan jang yoki qisqa muddat uçun tuzilgan sözlaşuv va radiosignal jadvallari harbiy kodning eng sodda xili hisoblanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Kod // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2866 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAKod. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2866
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2866
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Codeen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 4-jild, 469–470-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 469–470-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.