Linza

Linza (nemisça «Linse», lotinça «lens» — yasmiq) — yoruğlik dastasini sindiriş yöli bilan bir nuqtaga yiğadigan yoki tarqatib yuboradigan şaffof jism; akustikada esa tovuş tölqinlarini yönaltiradigan qurilma. Inglizça Vikipediyaga köra, ikki tomoni qavariq linza yasmiq doniga öxşagani uçun lotinça şu nomni olgan. Linzalar teleskop, durbin, mikroskop, fotoapparat kabi asboblarning asosiy qismi bölib, közoynaklarda yaqindan va uzoqdan körmaslikni tuzatişda işlatiladi.1

ÖzME'ga köra, optik linza odatda ikki sferik sirt yoki bitta sferik va bitta yassi sirt bilan çegaralanadi; maxsus linzalarda sirt silindrik yoki boşqa şaklda ham bölişi mumkin. Linzalar asosan şişadan, infraqizil yoki ultrabinafşa nurlar uçun esa ularni ötkazadigan kvars, flyuorit kabi moddalardan tayyorlanadi. Inglizça Vikipediya plastmassa linzalarni ham qayd etadi: material kerakli şaklga keltirilib, silliqlanadi yoki qoliplanadi.

Sferik sirtlar markazlari orqali ötadigan töğri çiziq linzaning boş optik öqi, linza içidagi alohida nuqta esa optik markaz deyiladi; optik markazdan ötgan boşqa çiziqlar qöşimça optik öqlar hisoblanadi. Linzani köplab kiçik prizmalar yiğindisi sifatida tasavvur qiliş mumkin.

Şakliga köra linzalar qavariq va botiq xillarga bölinadi. Qavariq linzalar parallel nurlarni bir nuqtaga — boş fokusga yiğadi, şuning uçun ular yiğuvçi yoki musbat linzalar deyiladi. Botiq linzalar nurlarni tarqatib yuboradi; bu tarqatuvçi (manfiy) linzalarda fokus mavhum böladi. ÖzME'ga köra, musbat linza buyumning haqiqiy, ammo teskari tasvirini, manfiy linza esa mavhum tasvirini beradi. Optik markazdan fokusgaça bölgan masofa fokus masofasi deb ataladi. Linzalar beradigan tasvir xatoliklari — aberratsiyalarni kamaytiriş uçun optik asboblarda bir neça linzadan iborat murakkab tizimlar qöllanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, qadimda linzalar keng işlatilganmi-yöqmi, bu munozarali masala. Linzaning yondiruvçi şişa sifatida qöllanganini aniq tilga olgan eng eski manba Aristofanning miloddan avvalgi 424-yilda sahnalaştirilgan «Bulutlar» komediyasidir. Ptolemeyning optikaga oid kitobini islom olamida Ibn Sahl va Ibn al-Haysam rivojlantirgan. 11—13-asrlarda şişa şarni ikkiga bölib yasalgan «öqiş toşlari» işlatilgan, közoynaklar esa 13-asrning ikkinçi yarmida Şimoliy Italiyada ixtiro qilingan.

ÖzME'ga köra, akustikada linza tovuş yönalişini özgartiradigan, uni fokuslaydigan qurilmadir. Optik linza singari u ham ikki iş sirti bilan çegaralanadi va uning asosiy tavsifi sindiriş körsatkiçi hisoblanadi. Tovuş linza içiga yaxşi ötişi uçun materialning tölqin qarşiligi atrof-muhitnikiga yaqin bölişi kerak. Akustik linzalar qattiq, suyuq yoki gazsimon moddadan bölişi mumkin: havoli linzalar radioapparaturada, qattiq va suyuq linzalar defektoskopiya va tibbiy taşxisda, şuningdek, ultratovuşni bir joyga yiğiş zarur bölgan texnika va biologiya sohalarida qöllanadi. Inglizça Vikipediya mikrotölqinlar va elektronlar uçun linzalar ham mavjudligini qayd etadi.