Yer rentasi
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Yer rentasi (nemisça «Rente» — «qaytarilgan», «tölov») — yer egasining öz yerini boşqalarga foydalaniş uçun bergani evaziga oladigan daromadi. ÖzME'ga köra, iqtisodiy jihatdan bu — qişloq xöjaligida bevosita işlab çiqaruvçilar yaratgan qöşimça mahsulotning yer egalari tomonidan mulkdorlik huquqi asosida özlaştiriladigan qismi. Rusça Vikipediya yer rentasini çeklangan miqdordagi yer va boşqa tabiiy resurslardan foydalanganlik uçun tölanadigan narx deb ham ta'riflaydi.1
Kelib çiqişi
1,3ÖzME tuşuntirişiça, qişloq xöjaligiga yaroqli yerlar tabiatan çeklangan: inson ularning maydonini köpaytira olmaydi. Şu sababli barça qulay yerlar ma'lum egalar qölida bölib qoladi va yer xöjalik obyekti sifatida monopoliya predmetiga aylanadi. Natijada yerdan foydalaniş bilan boğliq renta munosabatlari vujudga keladi: yer egasi — davlat, xöjalik yoki xususiy şaxs — yerni işlatuvçidan ijara haqi tarzida tölov oladi.
Tarixda yer rentasi turli şakllarda mavjud bölgan. ÖzME'ga köra, ular orasida işlab beriş (barşçina), mahsulot bilan tölanadigan natural soliq (obrok) va pul körinişidagi soliq (masalan, xiroj) bor. Davlat undiradigan yer soliği va xususiy egalar oladigan ijara tölovlari ham yer rentasining körinişlari hisoblanadi.
Turlari
1,3Differensial renta — yer uçastkalarining tabiiy unumdorligi, joylaşuvi va iqtisodiy samaradorligidagi farqlar hisobiga olinadigan qöşimça daromad. Rusça Vikipediyaga köra, uning ikki şakli farqlanadi: birinçisi unumdorroq yoki bozorga va yöllarga yaqinroq yerlardan, ikkinçisi esa bir uçastkaga qöşimça kapital kiritiş natijasida olinadigan qöşimça foydadan hosil böladi.
Absolyut renta — yerning sifatidan qat'i nazar, faqat uning xususiy mulk ekanligi sababli ijaraçidan olinadigan tölov. ÖzME'ga köra, yer egasi eng yomon uçastkani ham tekinga bermaydi, şuning uçun bu renta barça ijaradagi yerlardan undiriladi.
Monopol renta — boşqa joyda uçramaydigan noyob tabiiy şaroitga ega yerlardan olinadigan renta. Bunday yerlarda yetiştirilgan nodir mahsulotlar qiymatidan ança yuqori, monopol narxlarda sotiladi; ÖzME'ga köra, bu narxlar asosan xaridorlarning tölovga qodir talabi bilan belgilanadi va yer egasiga qöşimça daromad keltiradi.
Qişloq xöjaligidan taşqari
1,3Rusça Vikipediyaga köra, renta faqat ekin yerlaridan emas, balki foydali qazilmalar qazib olinadigan yerlar va quriliş uçastkalaridan ham olinadi. Kon sanoatida asosan differensial renta yuzaga keladi, çunki har bir mahsulot birligini qazib oliş va bozorga yetkaziş xarajatlari konning boyligi va joylaşuviga qarab farq qiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Yer rentasi // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2880 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAYer rentasi. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2880
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2880
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Земельная рентаru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 3-jild, 62-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 62-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.