Golfstrim

Golfstrim (inglizça Gulf Stream — «qöltiq oqimi») — Atlantika okeanining şimoliy qismida harakatlanuvçi kuçli iliq dengiz oqimi. Tor ma'noda bu nom Florida böğozidan Nyufaundlend sayozligigaça Şimoliy Amerika sohili böylab ötadigan oqimga beriladi. Keng ma'noda esa Floridadan Skandinaviya yarim oroli, Şpitsbergen va Şimoliy Muz okeanigaça yetib boradigan butun iliq oqimlar tizimi Golfstrim deb ataladi. ÖzME'ga köra, bu tizim taxminan 10 ming km masofani bosib ötadi.12

ÖzME'ga köra, oqim dastlab Florida qöltiğining janubida şakllanadi. Passat şamollari tropik suvni Yukatan böğozi orqali Meksika qöltiğiga haydaydi, natijada qöltiqdagi suv sathi okeanning qöşni qismidan ança baland böladi va bu farq suvni okeanga itaradi. Rusça Vikipediya oqimning paydo bölişini, avvalo, Yerning öz öqi atrofida aylanişi bilan boğlaydi: u passatlarni harakatga keltiradi, Karib dengiziga ortiqça suv yiğadi va Koriolis kuçi orqali oqimni Amerika qirğoğiga qisib turadi. Inglizça Vikipediya bunga qöşimça qilib, Golfstrimning aslida asosan şamol bosimi bilan harakatlanişini va 1958-yilda okeanolog Genri Stommel uning tarkibida Meksika qöltiğidan kelgan suv juda oz ekanini qayd etganini yozadi.

Okeanga çiqqaç oqim Antil oqimi bilan qöşiladi va Şimoliy Amerika sohili böylab şimolga yönaladi. ÖzME'ga köra, uning tezligi soatiga taxminan 6 km, ba'zan 10 km gaça yetadi; janubda eni 75 km atrofida, Xatteras burni yaqinida 110–120 km, qalinligi esa 700–800 m. Nyufaundlend sayozligi yonida unga şimoldan sovuq Labrador oqimi kelib qöşiladi, suvlar aralaşib, yuza qatlam pastga çökadi. Taxminan 40° ğarbiy uzunlikdan boşlab tizim Şimoliy Atlantika oqimi nomini oladi va ğarbiy şamollar ta'sirida okeanni kesib ötib Yevropa tomon buriladi. Undan Irminger oqimi Baffin dengizi tomon ajraladi, asosiy qismi esa Norvegiya dengizidan söng Şpitsbergen oqimi sifatida şimolga davom etadi.

ÖzME'ga köra, Florida böğozidan çiqiş joyida oqim sekundiga 25 mln m³ suv olib ötadi, bu Yer yuzidagi barça daryolar suv sarfidan qariyb 20 baravar köp; 38° şimoliy kenglikda bu miqdor sekundiga 82 mln m³ gaça kötariladi. Rusça Vikipediyada keltirilişiça, sönggi tadqiqotlar suv sarfi Floridada taxminan 30 sverdrupdan 55° ğarbiy uzunlik atrofida 150 sverdrupgaça ortib borişini körsatadi (bir sverdrup sekundiga bir million kub metrga teng). Yuzadagi suvning örtaça yillik harorati 25–26 °C, 400 m çuqurlikda esa 10–12 °C atrofida.

Golfstrim va uning davomi bölgan iliq oqimlar ulkan miqdorda issiqlik va tuz taşiydi. Bu issiqlik havoni isitadi, ğarbiy şamollar esa uni Yevropaga olib keladi. Rusça Vikipediyaga köra, şu tufayli yanvarda Norvegiyadagi havo harorati şu kenglik uçun örtaça qiymatdan 15–20 °C yuqori böladi. Oqim Şimoliy Muz okeani dengizlarining suv rejimi va jonli dunyosiga ham sezilarli ta'sir körsatadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, yevropaliklar oqimga birinçi bölib 1513-yilda Xuan Ponse de Leon ekspeditsiyasi davomida duç kelgan; keyinçalik ispan kemalari Karib dengizidan Ispaniyaga qaytişda undan foydalangan. Benjamin Franklin kit ovlovçi kapitan Timoti Folger körsatmalari asosida oqim xaritasini tuzdirgan va u 1769-yilda Londonda çop etilgan. Inglizça Vikipediya, şuningdek, IPCC hisobotiga tayanib, iqlim isişi bilan Golfstrim sekinlaşişi mumkinligini, ammo butunlay töxtab qolmasligini qayd etadi.