Toğ jinslarining yotişi

Toğ jinslarining yotişi — Yer pöstini taşkil etuvçi toğ jinsi jismlarining şakli va ularning fazoda bir-biriga nisbatan joylaşiş tartibi. Bu tuşunça Geologiyada, ayniqsa struktura geologiyasi, stratigrafiya va foydali qazilmalarni qidirişda muhim örin tutadi: qatlamlar qanday yotganini bilmasdan turib ularning yoşini, hosil böliş tarixini va yer ostidagi davomini aniqlab bölmaydi.12

ÖzME'ga köra, çökindi jinslar dastlab gorizontal holatda töplanadi. Keyinçalik bu holat buziliş — dislokatsiyaga uçraşi mumkin. Buzilişning ikki xil sababi bor: biri endogen, ya'ni Yer içki kuçlari keltirib çiqaradigan tektonik harakatlar; ikkinçisi ekzogen, ya'ni yer yuzasida röy beradigan jarayonlar — köçkilar, öpirilişlar, yer usti va ayniqsa yer osti suvlari jinslarni eritib yuborişi.

Töplaniş şaroitiga qarab çökindilar uç xil yotiş hosil qiladi: transgressiv (dengiz quruqlikka bostirib kirganda), regressiv (dengiz çekinganda) va migratsion yotiş.

ÖzME toğ jinslari yotişining uç asosiy guruhini ajratadi:

• Burmali (plikativ) yotiş — qatlamlar egilib burmalar hosil qiladi, lekin ularning yaxlitligi saqlanadi.
• Uzilişli (dizyunktiv) yotiş — qatlamlar yoriqlar böylab uzilib, böleklari bir-biriga nisbatan siljiydi.
• Kirib boruvçi (intruziv) yotiş — magma massalari yoki tuz, gips kabi yuqori darajada plastik jinslar avval hosil bölgan qatlamlar orasiga yorib kiradi.

Turli yoşdagi qatlamlar ketma-ketligi örganilganda muvofiq va nomuvofiq yotiş farqlanadi. Muvofiq yotişda qatlamlar uzluksiz va parallel ketadi. Inglizça Vikipediyaga köra, nomuvofiqlik — bu ikki xil yoşdagi jinslarni ajratib turuvçi, yemirilgan yoki çökindi töplanmagan yuza bölib, u qatlamlaniş tarixidagi uzilişni bildiradi. Uning bir neça turi bor: parallel qatlamlar orasidagi nomuvofiqlik, çökindi jinslar magmatik yoki metamorfik jinslar ustida yotgan holat va burçakli nomuvofiqlik, ya'ni gorizontal qatlamlarning qiyşaygan, yemirilgan eski qatlamlar ustida yotişi. Burçakli nomuvofiqlikning ahamiyatini 1787–1788-yillarda Şotlandiyada Jeyms Xatton körsatib bergan. Bu atamalar qatlamlarning stratigrafik va struktura munosabatlarini aniqlaşda qöllanadi.

Magmatik jinslar qayerda sovib qotganiga qarab turli şakllarda yotadi. ÖzME'ga köra, yer yuzasiga oqib çiqqan lava oqim va qoplamlar körinişida soviydi — bular effuziv jinslardir. Unça çuqur bölmagan joyda qotgan magma ştoklar, tomirlar, daykalar, qatlamlar orasidagi plitasimon jismlar (sillar) va gumbazsimon lakkolitlar hosil qiladi. Magma bir yarim–ikki kilometr va undan çuqurroqda sovisa, katta ştoklar va ulkan batolitlar paydo böladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, intruziyalar atrofdagi qatlamlarni kesib ötuvçi va ularga parallel joylaşuvçi turlarga bölinadi. Daykalar qatlamlarni kesib ötadigan plitasimon jismlar bölib, yemirilişga çidamli bölgani uçun köpinça tabiiy devor kabi börtib turadi. Magma atrofdagi jinslar ostida sekin soviganidan intruziv jinslar yirik donador böladi.