Çingizxon yasosi

Çingizxon yasosi, Buyuk yasoq yoki Buyuk yasa — Çingizxon hukmronligi davrida şakllangan möğul qonun-qoidalari majmui. ÖzME uni örta asr möğul huquqi haqidagi asosiy yozma yodgorlik deb ataydi. Inglizça Vikipediyaga köra, yaso Möğul imperiyasida amalda qonun vazifasini bajargan, ammo uning matni sir tutilgan va keng ommaga e'lon qilinmagan.12

ÖzME'ga köra, «yasoq» — möğulça «jasaq» sözining turkiy şakli bölib, «qonun», «qaror», «jazo» ma'nolarini beradi. Inglizça Vikipediyaga köra, söz «tartibga solmoq» ma'nosidagi qadimgi möğul fe'lidan kelib çiqqan, turkiy tillardagi «yasa-» («boşqarmoq, yaratmoq») fe'li ham ehtimol möğul tilidan ötgan. Hozirgi Möğuliston hukumatining nomi — «Zasgiyn gazar», ya'ni «tartib joyi» — ham şu ildizga borib taqaladi.

ÖzME'ga köra, yaso möğul qabilalarining Önon daryosi boşida 1206-yilda ötgan qurultoyida qabul qilingan. Aynan şu qurultoyda Temuçin rasman Çingizxon unvonini olgan. Davlat kengaygani sari qonunlarni töldiriş va takomillaştiriş zarurati tuğilgan: 1218-yilda unga muhim özgartirişlar kiritilgan, sönggi tahriri esa 1225-yilgi qurultoyda tasdiqlangan. Matn Çingizxon buyruği bilan yozib olinib, çingiziy xonlarning rasmiy tarixi — «Oltin daftar» bilan birga xon xazinasida saqlangan.

Inglizça Vikipediyaga köra, yaso ilk bor uruş vaqtidagi farmonlardan boşlangan, keyinçalik turmuş va urf-odatlarga oid qoidalar bilan kengaygan. Uning ijrosini Çingizxonning özi va asrab olgan öğli, oliy sudya Şigi Qutuqu nazorat qilgan, qonunlar ijrosi esa ikkinçi öğli Çiğatoy zimmasiga yuklangan.

ÖzME'ga köra, dastlab yaso asosan davlat tomonidan amalga oşiriladigan çora-tadbirlar va turli jinoyatlar uçun beriladigan jazolarni belgilagan. Inglizça Vikipediyaga köra, eng köp qöllangan jazo ölim bölgan, hatto kiçik qonunbuzarliklar uçun ham şunday jazo berilişi mumkin edi; zodagon nasldan bölgan aybdorlar esa qon tökilmaydigan usulda qatl etilgan. Yaso qoidalariga rioya qilinsa, fuqarolar öz dinlariga erkin e'tiqod qila olgan.

Yaso töla holda bizgaça yetib kelmagan. ÖzME'ga köra, Juvayniyning yozişiça, u uyğur yozuvida örama — tumor şaklida bitilgan va «Yasanomai buzurg» («Buyuk yasa kitobi») deb atalgan. Uning parçalari musulmon tarixçilari Juvayniy, Raşiduddin, Ibn Battuta, Maqriziy, şuningdek, yevropalik sayyohlar Plano Karpini, Vilgelm Rubruk va Marko Polo asarlarida saqlangan. Rusça Vikipediyaga köra, ayrim tadqiqotçilar (D. Ayalon, D. Morgan) Maqriziy keltirgan ma'lumotlarni işonçsiz deb hisoblagan, I. de Raxevilts esa yasoni aniq işlangan qonunlar kodeksi emas, balki özgartiriş taqiqlangan oğzaki qoidalar va taqiqlar töplami bölgan deb biladi.