Osmos

Osmos (yunonça osmos — «turtki», «bosim») — erituvçi molekulalarining yarim ötkazuvçan parda (membrana) orqali bir tomonlama ötişi hodisasi. Bunday parda erituvçini, masalan, suvni ötkazadi, lekin erigan modda zarralarini ötkazmaydi. Natijada erituvçi suyuqroq eritmadan quyuqroq eritmaga ötadi va ikki tomondagi konsentratsiyalarni tenglaştirişga, ya'ni tizimni muvozanatga keltirişga intiladi.12

ÖzME va Rusça Vikipediyaga köra, osmosni birinçi bölib 1748-yilda fransuz tabiatşunosi Jan-Antuan Nolle kuzatgan. U şişa nayga qand eritmasi quyib, uçini hayvon qovuği bilan berkitgan va nayni şu tomoni bilan suvga botirgan. Suv qovuq orqali nay içiga sizib kira boşlagan va undagi suyuqlik sathi kötarilgan. Rusça Vikipediyaga köra, osmotik bosimni birinçi marta 1877-yilda nemis botanigi Vilgelm Pfeffer ölçagan. Inglizça Vikipediyaga köra, «endosmos» va «ekzosmos» atamalarini fransuz şifokori Anri Dyutroşe kiritgan, «osmos» sözi esa ana şulardan kelib çiqqan.

Erituvçining parda orqali ötişini yuzaga keltiruvçi kuç osmotik bosim deb ataladi. ÖzME'ga köra, Nolle tajribasida naydagi suyuqlik ma'lum balandlikkaça kötarilib töxtaydi: bu payt suyuqlik ustuni hosil qilgan gidrostatik bosim osmotik bosimga tenglaşadi. Şu balandlik osmotik bosimning kattaligini körsatadi. Agar osmos çeklangan hajmdagi suyuqlik içiga yönalgan bölsa, endosmos, taşqariga yönalgan bölsa, ekzosmos deyiladi.

Osmotik bosimi bir xil bölgan eritmalar izotonik eritmalar deb ataladi. Hujayra suyuqligiga nisbatan osmotik bosimi yuqori bölgan eritma gipertonik, past bölgani esa gipotonik eritma hisoblanadi. Bitta eritma bir xil hujayralar uçun gipertonik, boşqalari uçun izotonik yoki gipotonik bölişi mumkin.

Osmos ösimlik va hayvonlar hayotida juda katta ahamiyatga ega, çunki har bir hujayraning qobiği yarim ötkazuvçan parda vazifasini bajaradi. Inglizça Vikipediyaga köra, biologik membranalar suv, kislorod, karbonat angidrid kabi kiçik molekulalarni ötkazadi, ionlar, oqsillar va polisaxaridlarni esa uşlab qoladi. Ösimlik hujayrasiga osmos orqali kirgan suv uning devoriga içdan bosim — turgor hosil qiladi va bu ösimlik töqimalarining tikligini ta'minlaydi. Kartoşka bölakçasi şör eritmaga solinsa, undan suv çiqib ketadi va u buriştib qoladi. ÖzME'ga köra, daraxtlarda suvning yuqoriga kötarilişida ham osmos muhim rol öynaydi.

ÖzME'ga köra, osmosdan polimerlarning molekulyar tavsiflarini aniqlaş, eritmalarni quyultiriş, ayrim polimer materiallar oliş va yuqori minerallaşgan suvlarni tozalaşda foydalaniladi. Yarim ötkazuvçan pardalar kollodiy kabi polimer materiallardan yoki mis ferrotsianid kabi iviqsimon çökmalardan tayyorlanadi. Tibbiyotda odatda izotonik eritmalar, ba'zan esa jarohatni boğlaş uçun gipertonik eritmalar işlatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, eritma tomoniga osmotik bosimdan katta taşqi bosim berilsa, erituvçi teskari yönalişda harakatlana boşlaydi; bu teskari osmos deb ataladi va dengiz suvini çuçuklaştiriş va suvni tozalaşda keng qöllanadi.