Gidrologik tarmoqlar

Gidrologik tarmoqlar — daryolar, köllar, suv omborlari va kanallarning gidrologik rejimini örganiş uçun muntazam kuzatuv olib boradigan maxsus punktlar — gidrologik stansiyalar va gidrologik postlar majmui. Ularda töplangan ma'lumotlar suv resurslarini hisobga oliş, suvdan foydalanişni rejalaştiriş, toşqin va qurğoqçilikni oldindan aytiş uçun asos böladi.1

Rusça Vikipediyaga köra, gidrologik post — daryo, köl, dengiz yoki kanalda ölçov va kuzatişlar uçun möljallangan asbob-uskunalar töplami va ular örnatilgan joy. Tor ma'noda şunday kuzatişlarni olib boradigan muassasa ham post deb ataladi. Gidrometeorologik tarmoq odatda «gidrologik post — gidrologik stansiya — gidrologik observatoriya» tartibida tuzilgan böladi va post uning eng quyi bögini hisoblanadi.

Postda suv sathi, suv harorati, loyqaligi, oqim tezligi va suv sarfi, daryo olib kelayotgan oqiziqlar miqdori ölçanadi; köl va dengiz postlarida tölqinlaniş va suv şörligi ham kuzatiladi, köp postlarda esa suv ifloslanişi nazorat qilinadi. Suv sathini ölçaş uçun darajalarga bölingan reyka, turli balandlikdagi qoziqlar yoki masofadan turib ma'lumot uzatadigan avtomatik asboblardan foydalaniladi. Barça ölçovlar mutlaq balandligi ma'lum bölgan geodezik belgiga nisbatan olinadi.

ÖzME'ga köra, Özbekistondagi gidrologik tarmoqning asosiy qismi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya Boş boşqarmasi (Boşgidromet) tasarrufida bölgan. Bundan taşqari, tabiatni muhofaza qiliş, qişloq va suv xöjaligi idoralari kabi muassasalar öz maqsadlari uçun alohida stansiya va kuzatuv punktlariga ega.

Mamlakat hududidagi birinçi gidrologik post 1896-yilda Norin daryosida, Uçqörğon yaqinida oçilgan. Çirçiq daryosida Xöjakent qişloği yonida 1901-yildan, Amudaryoda Nukus yaqinida 1913-yildan boşlab doimiy kuzatişlar olib borilmoqda. Keyingi yillarda punktlar soni muttasil ortgan: ÖzME'ga köra, 2000-yilda 120 dan ortiq gidrologik stansiya va post işlagan.

Tarmoq yer usti suvlarining sifatini ham nazorat qiladi. ÖzME'ga köra, 2000-yil holatiga 70 ta daryo va soy hamda 11 ta suv omborida 114 ta kuzatuv nuqtasi bölgan, ularda suvning 65 ta gidrokimyoviy va 3 ta gidrobiologik körsatkiçi aniqlangan.

Uzoq yillar davomida töplangan kuzatuv ma'lumotlari ayrim tabiiy hududlar va ma'muriy birliklarning suv zaxiralari hajmi va sifatini baholaş imkonini beradi. Suv taqçil bölgan Örta Osiyo şaroitida bu ma'lumotlar suğoriş, gidroenergetika, içimlik suvi ta'minoti va suv havzalarini muhofaza qiliş bilan boğliq masalalarni hal etişda muhim ahamiyatga ega.