Hayvonlar migratsiyasi

Hayvonlar migratsiyasi (lotinça «migratio» — köçiş, köçib ötiş) — hayvonlarning bir-biridan uzoqda joylaşgan va şaroiti keskin farq qiladigan yaşaş muhitlari örtasida muntazam köçib yurişi. ÖzME'ga köra, migratsiya yaşaş joyidagi şaroitning özgarişi yoki hayvonning rivojlaniş bosqiçlarida muhitga bölgan talabi özgarişi bilan boğliq, hayvonlar esa odatda ajdodlari ötgan yöldan boradi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu hodisa quşlar, sut emizuvçilar, baliqlar, sudralib yuruvçilar, suvda hamda quruqlikda yaşovçilar, haşarotlar va qisqiçbaqasimonlar — barça yirik hayvon guruhlarida uçraydi; uning sabablari iqlim, ozuqa mavjudligi, yil fasli yoki köpayiş bölişi mumkin.1

Inglizça Vikipediyaga köra, migratsiyaning hamma tan olgan yagona ta'rifi yöq. Haqiqiy migratsiya oddiy tarqaliş yoki tasodifiy köçişdan farqli ravişda har yili, mavsumiy takrorlanadi yoki hayot davridagi muhim muhit almaşinuvini anglatadi: masalan, şimoliy yarimşar quşlarining qişda janubga uçişi yoki yoş atlantika losossining tuğilgan daryosidan çiqib ketişi. Bir tur, hatto bir populyatsiya içida ham hamma individlar köçavermaydi; şunga köra töliq, qisman va tabaqalaşgan migratsiya farqlanadi.

ÖzME migratsiyani uç asosiy turga ajratadi. Davriy (siklik) migratsiya mavsumiy yoki sutkalik bölib, unga hayvonlarning toğdagi balandlik mintaqalari böylab yoki tuproq va suv qatlamlarida vertikal köçişi, ötkinçi baliqlarning dengizdan daryoga (anadrom) va daryodan dengizga (katadrom) ötişi, dengiz toşbaqalari va kitlarning okeandagi, tuyoqlilarning quruqlikdagi, quşlar, körşapalaklar va haşarotlarning havodagi köçişi kiradi. Davriy bölmagan (sporadik) migratsiya — qurğoqçilik, yonğin, toşqin yoki individlar soni haddan taşqari ortib ketganda olmaxon, lemming kabi ötroq hayvonlarning ommaviy köçişi; ÖzME'ga köra, bunday köçiş tartibsiz keçadi va köpinça hayvonlarning yalpi qirilişi bilan tugaydi. Ontogenetik migratsiya rivojlanişning turli bosqiçlarida — liçinkalik davrida (assidiyalar, korall poliplari, ğovaktanlilar) yoki voyaga yetgandan söng röy beradi.

Inglizça Vikipediyada bundan taşqari dengiz suvining kötarilişi va qaytişidan foydalanadigan qalqiş migratsiyasi va suv hayvonlarining kunduzi va keçasi suv qatlami böylab bir neça yuz metr yuqoriga-pastga suzişi (sutkalik vertikal migratsiya) alohida körsatiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, dunyodagi taxminan 10 ming quş turidan 1800 ga yaqini har yili uzoq masofaga uçadi. Eng uzun yöl qutb çağalayiğiga tegişli: u Arktikadagi uyasidan Antarktidagaça borib qaytadi va yiliga kamida 19 ming km uçadi. Quşlar köçişi asosan kun uzunligiga boğliq gormonal özgarişlar bilan boşqariladi, yöl topişda quyoş va Yerning magnit maydonidan foydalaniladi. 120 ga yaqin baliq turi, jumladan losos turlari, şör va çuçuk suv örtasida köçib yuradi. Monarx kapalagida köçişni bitta individ yakunlay olmaydi: yöl davomida bir neça avlod almaşinadi. Sut emizuvçilardan şimol bugusi Şimoliy Amerikada yiliga 4800 km dan ortiq yöl bosadi, Serengetidagi «buyuk migratsiya»da esa qariyb 1,7 million gnu antilopasi zebra va jayronlar bilan birga aylana böylab köçadi.

ÖzME'ga köra, faol migratsiya uçun hayvon vaqt va yönalişni biologik his qiliş — bionavigatsiya qobiliyatiga ega bölişi kerak. Migratsiya hayvonlarni tamğalaş va tajribalar orqali örganiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, an'anaviy usullar (masalan, quşlarga halqa taqiş) bilan bir qatorda hozir elektron kuzatuv qurilmalari ham keng qöllanadi.