Aqida

Aqida (arabça «aqida», köpligi «aqoid») — diniy e'tiqodning asosiy qoidalari, dindor ularni şak-şubhasiz qabul qilişi lozim bölgan işonç asoslari. ÖzME'ga köra, islom aqidalarining asosi Qur'onda berilgan va hadislardagi körsatmalar negizida işlab çiqilib, tizimga solingan. Inglizça Vikipediyaga köra, söz «bağlamoq, tugun» ma'nosidagi som tillariga xos «'-q-d» özagidan kelib çiqqan; u imondan farqli ravişda Qur'onda bevosita uçramaydi va imon asoslarini batafsil, ilohiyot nuqtai nazaridan şarhlaşni anglatadi. Bu atama islom ilohiyoti — kalom ilmining bir tarmoği nomi sifatida ham işlatiladi.12

ÖzME'ga köra, sunniylik ilohiyotida imonning yetti talabi e'tirof etiladi: Allohning yagonaligiga, fariştalarga, muqaddas kitoblarga, payğambarlarga, oxirat kuniga, taqdirga va ölimdan keyin qayta tirilişga işoniş. Inglizça Vikipediya bularni «imonning olti rukni» deb sanaydi va ularni Qur'on hamda sunnatdan kelib çiqqan, barça musulmonlar qabul qiladigan asoslar sifatida körsatadi; Allohning yagonaligi — tavhid ularning eng asosiysi hisoblanadi.

Şialikda ÖzME'ga köra beş asos tan olinadi: tavhid (Allohning yagonaligi), nubuvvat (payğambarlikka işoniş), adl (ilohiy adolatga işoniş), imomat (imomlar rahbarligini taniş) va maod (oxiratga işoniş). Rusça Vikipediyaga köra, musulmon jamoasiga kiriş uçun kalimai şahodatni ovoz çiqarib aytiş talab qilinadi.

Rusça Vikipediyaga köra, aqida deb islom aqidaviy-huquqiy tizimi şakllanayotgan VIII asrda paydo bölgan alohida adabiy janr ham ataladi. Avvalgi munozara ruhidagi «radd» (raddiya) asarlaridan farqli ravişda, aqida biror ilohiyot maktabi yoki muallifning asosiy masalalardagi qaraşini qisqa va aniq bayon qiladi. Ilk aqidalardan biri VIII asr boşida bir guruh suriyalik olimlar tomonidan ahli sunna val-jamoa nomidan tuzilgan. IX—XI asrlarda Abu Hanifaga nisbat beriladigan «Al-Fiqh al-akbar», at-Tahoviyning «Aqida»si, Ahmad ibn Hanbal va al-Aş'ariy aqidalari yuzaga kelgan. Keyinçalik al-Ğazzoliy, aş-Şahristoniy, Najmiddin an-Nasafiy va boşqa olimlar keng qamrovli aqida töplamlarini yaratgan.

ÖzME'ga köra, xristianlikda aqidalar ilk bor ikkinçi umumjahon soborida qabul qilinib, «e'tiqod timsoli» deb atalgan. U 12 asosiy qoidadan iborat bölib, xudoning uç qiyofada — Ota, Öğil va Muqaddas ruhda namoyon bölişi, Isoning xaloskorlik vazifasi, uning tirilib osmonga kötarilişi va oxiratda qaytişi haqidagi aqidalarni öz içiga oladi. Çerkov bölingaç har bir konfessiya öz aqidalarini qöşgan: katoliklik a'rof, Muqaddas ruhning Öğildan ham kelişi va Rim papasining e'tiqod masalalarida xatosizligi haqidagi qoidalarni qabul qilgan; protestantlik dindorning öz e'tiqodi bilan najot topişi haqidagi aqidani ilgari surgan; pravoslav çerkov esa yangi aqidalar kiritmay, avvalgilarini talqin qiliş yölidan borgan.