Aqida

Aqida (arab.) — dindorlar uçun majburiy hisoblangan, şak keltirmasdan, muhokama yuritmasdan e'tiqod qilinişi lozim bölgan diniy talablar. Islom A.larining asosi Qur'onda berilgan, hadislardagi körsatmalar negizida işlab çiqilib, tartibga solingan. Islomning sunniylik yönalişi ilohiyotida e'tirof etiladigan A.lar yoki imon talablari 7 ta: Allohning yagonaligiga, fariştalarga, muqaddas bitiklarga, payğambarlarga, oxiratga, taqdirga va inson qazo qilganidan söng qayta tirilişiga işoniş (q. Sunniylik). Şialik yönalişi ilohiyotida 5 A. tan olinadi: tavhid (Allohning yagonaligi), nubuvvat (payğambar) ga işoniş, adl (ilohiy taqdirning adolatligiga işoniş), imomat (imomlar hokimiyatini taniş), maod (oxiratga işoniş) (q. Şialik).

Xristianlikda A.lar birinçi marta 2-jahon sobori tomonidan qabul kilingan va u e'tiqod timsoli deb atalgan. U xudoning muqaddas uçlikda (Ota, Öğil va Muqaddas ruhda) namoyon bölişi, Iso (as)ning xaloskorlik missiyasi, uning tirilib osmonga kötarilib ketişi va oxiratda yana qaytib tuşişi, jami 12 asosiy A.dan iborat. Keyinçalik jahon soborlari e'tiqod timsolini Iso (as) ning ham ilohiy, ham insoniy tabiatga egaligi, ikonaga siğiniş şartligi haqidagi A.lar b-n boyitgan. Xristian çerkovi bölinib ketgandan keyin xar bir konfessiya, diniy okim öz ta'limotiga boşqa xristian çerkovlar e'tirof qilmagan A.larni kiritgan. Katolitsizm a'rof haqidagi, Muqaddas ruh faqat Ota-xudodan emas, balki Öğil-xudodan ham paydo bölganligi, Bibi Maryamning ilohiy tarzda Iso (as)ga homilador bölganligi va uning jismi osmonga kötarilib ketgani, Rim papasining e'tiqod va axloq işlarida begunohligi borasidagi A.ni qabul etdi. Protestantizm esa ruhoniylik unvonini beriş, muqaddas zaytun moyi surtiş va b. A.larni tan olmay, har bir dindorning öz e'tiqodi b-n gunohdan xalos bölişi töğrisidagi A.ni rasm qildi. Pravoslaviye çerkovi yangi A.lar kiritişni rad etib, ilgarigi A.lar mazmunini talqin etiş yölidan bordi.