Seyalka

Seyalka (rusça «seyat» — «ekmoq»), ekkiç — qişloq xöjaligi ekinlari va daraxtlar uruğini tuproqqa belgilangan çuqurlikda bir tekis ekiş, ayrim turlari esa bir vaqtda öğit soliş uçun möljallangan qişloq xöjaligi maşinasi. Rusça Vikipediyaga köra, ilgari seyalkalar ot kuçi bilan, hozir esa traktor yordamida harakatlantiriladi. Bu maşina paydo bölgunça uruğ qöl bilan soçib ekilgan; uruğning dalaga tekis tarqalişi faqat ekuvçining tajribasiga boğliq bölgan, soçilgan uruğni esa keyin alohida tuproq bilan kömiş kerak bölgan.1

ÖzME'ga köra, seyalkalar ekiş usuliga köra qatorlab, uyalab, aniq oraliqda donalab (punktir) va soçib ekadigan turlarga bölinadi; soçma seyalkalar öt uruği va öğitni dala yuzasiga yoyadi. Vazifasiga köra çigit, sabzavot, poliz, don ekinlari (arpa, buğdoy, nöxat, tariq, guruç), makkajöxori va boğdorçilik seyalkalari farqlanadi. Traktorga ulaniş usuliga köra ular tirkama va osma, ekiş apparatining tuzilişiga köra ğaltakli va diskli, soşniklariga köra esa diskli va ankerli böladi.

Rusça Vikipediyaga köra, seyalkalar universal va maxsus seyalkalarga ham ajratiladi: universal seyalka bilan don, dukkakli va moyli ekinlar hamda ötlar uruğini ekiş mumkin, maxsuslari (lavlagi, paxta, makkajöxori, sabzavot seyalkalari) esa bir yoki bir neça ekin uçun möljallanadi. Rossiyada şudgorlaş bilan birga ekadigan plug-seyalka va kultivator-seyalka ham qöllanadi.

Barça seyalkalarning işlaş tamoyili bir xil. ÖzME'ga köra, ular asosan uruğ solinadigan yaşik, ekiş apparati va soşniklardan iborat, bir-biridan esa ekiş çuqurligi, qator oralari, qatorlar soni va şakli bilan farqlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, ekiş apparati uruğni yaşikdan bir tekisda uruğ ötkazgiçlarga uzatadi, soşniklar tuproqda egatça oçadi, kömuvçi qismlari esa egatçani tuproq bilan berkitib, dala yuzasini tekislaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, şumerlar miloddan avvalgi 1500-yillar atrofida bitta uruğ ötkazgiçli oddiy seyalkadan foydalangan, ammo bu ixtiro Yevropaga yetib bormagan. Bir neça uruğ ötkazgiçli temir seyalkani xitoyliklar miloddan avvalgi II asrda yaratgan. Yevropadagi ma'lum birinçi seyalkani Kamillo Torello yasagan va u 1566-yilda Venetsiya senatidan patent olgan. Angliyada seyalkani 1701-yilda qişloq xöjaligi inqilobi davrida Jetro Tall takomillaştirgan. Buğ, keyin esa benzin bilan işlaydigan traktorlar paydo bölgaç ança katta va unumli seyalkalar qöllanila boşlagan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda çigit, boşoqli don, sabzi, piyoz, rediska, turp kabi sabzavotlar, kartoşka ekiş hamda uzum, anor, anjir köçatlarini ekiş uçun seyalkalar işlatiladi. Ularning bir qismi — çigit, paxta-makkajöxori, don, kartoşka va mayda sabzavot seyalkalari mahalliy zavodlarda (masalan, «Özbekqişloqmaş» aksiyadorlik jamiyatida) işlab çiqarilgan. Erta bahorda unib çiqqan çigit nihollarini sovuqdan asraş va qatqaloqning oldini oliş uçun ayrim seyalkalarga ekin ustiga plyonka yopadigan moslama ham örnatiladi. Barça seyalkalar traktorlar bilan agregatlab işlatiladi.