Transpiratsiya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Transpiratsiya (lotinça «trans» — «orqali, oralab» va «spiro» — «nafas olaman, nafas çiqaraman») — ösimliklarning suv buğlatişi, ya'ni ildizdan kelgan suvning ösimlik tanasi böylab harakatlanib, barg, poya va gul kabi yer usti organlari orqali atmosferaga buğlanib çiqişi. ÖzME'ga köra, bu ösimlik hayotidagi eng muhim fiziologik jarayonlardan biri: u ösimlikka namlikning uzluksiz kelib turişini, tuproqdagi mineral tuzlarning yuqoriga kötarilişini ta'minlaydi, töqimalar harorati va hujayralar tarangligini (turgorini) boşqaradi. Inglizça Vikipediyaga köra, transpiratsiya passiv jarayon bölib, ösimlikdan energiya sarfini talab qilmaydi.12
Mexanizmi
1,3Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, ildiz orqali olingan suvning juda oz qismi ösiş va modda almaşinuviga sarflanadi, qolgan 97—99,5 foizi transpiratsiya yöli bilan yöqotiladi. Suv tuproqdan osmos hodisasi orqali ildizga söriladi va erigan ozuqa moddalar bilan birga ksilema tomirlari böylab yuqoriga kötariladi. Bu harakat qisman kapillyar kuçlar, asosan esa suv potensiallari farqi hisobiga yuz beradi: suv molekulalarining bir-biriga tortilişi (kogeziya) barglarda buğlangan suv örniga yangisini ildizdan tortib turadi.
ÖzME'ga köra, transpiratsiyaning asosiy organi — barg. Undagi mezofill hujayralari hujayralararo böşliqqa doimo suv buğini ajratadi, bu buğ esa barg oğizçalari (oğizça transpiratsiyasi) yoki kutikula (kutikula transpiratsiyasi) orqali havoga çiqadi. Rusça Vikipediyaga köra, köp ösimliklarda oğizçalarning asosiy qismi bargning pastki tomonida joylaşgan. Oğizçalarni oçiş fotosintez uçun zarur karbonat angidridni olişga imkon beradi, transpiratsiya esa buning «bahosi» hisoblanadi; buğlaniş ösimlikni sovitadi ham.
Jadalligi va unga ta'sir etuvçi omillar
1,3Ösimlik transpiratsiyani oğizça teşiklari kengligini özgartiriş orqali boşqaradi. ÖzME'ga köra, uning jadalligi yoruğlik, tuproq va havo harorati, namlik, şamol kuçi, kamroq darajada esa ösimlik turi va navining xususiyatlariga boğliq. Transpiratsiya mavsumning eng issiq paytida va kunning birinçi yarmida eng kuçli, tong saharda va qişda esa eng kuçsiz böladi. Uning jadalligi bir soat davomida 1 dm² barg yuzasidan buğlangan suv miqdori bilan ölçanadi.
Rusça Vikipediyaga köra, ösuv mavsumida barg öz vaznidan bir neça barobar köp suv buğlatadi; bir gektar buğdoyzor yoz davomida 2000—3000 tonna suvni buğlatib yuboradi. Çöl ösimliklarida qalin kutikula, kiçraygan barg yuzasi va tukçalar kabi suvni tejaydigan moslamalar bor, ularning köpçiligi kunduzi oğizçalarini yopib, faqat salqin keçada oçadi.
Transpiratsiya koeffitsiyenti
1,3ÖzME'ga köra, 1 litr suv sarflanganda hosil bölgan quruq modda miqdori transpiratsiya unumdorligi, 1 gramm quruq modda hosil qiliş uçun sarflangan suv miqdori esa transpiratsiya koeffitsiyenti deyiladi. Masalan, 1 gramm quruq modda uçun ğöza 400—700 gramm, kuzgi buğdoy 500 grammgaça, suli 415—500 gramm, tariq esa 200—280 gramm suv buğlatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ekinlarda bu körsatkiç odatda 200 dan 1000 gaça boradi. Şu sababli dehqonçilikda tuproq namligini saqlaşga qaratilgan agrotexnik tadbirlar bilan birga maydon birligidagi ösimliklar qalinligini töğri belgilaş muhim ahamiyatga ega.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Transpiratsiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2927 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APATranspiratsiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2927
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2927
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Транспирацияru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Transpirationen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 8-jild, 630–631-b.manbaa.uz · ÖzME, 8-jild, 630–631-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.