Saf

Saf (arabça — «qator, sira») — harbiy xizmatçilar, bölinmalar va qismlarning birgalikda harakat qilişi uçun nizom yoki komandir belgilagan tartibda joylaşuvi. Rusça Vikipediyaga köra, harbiy işda saf deganda harbiy xizmatçilar, qurol-yaroğ va texnikaning joyda joylaştiriliş usuli ham, qöşin tuzilmasining tarkibi ham tuşuniladi. Safning turli şakllari va bir şakldan boşqasiga ötiş qoidalari harbiy nizomlarda belgilab qöyiladi.1

ÖzME'ga köra, qöşinlarni ma'lum tartibga soliş zarurati qadimgi davrlarda — qöşinning turli qismlari paydo bölgan paytdayoq yuzaga kelgan. Yaqin Şarq, Yunoniston, Qadimgi Rim va Karfagenda qurol-yaroğ va harbiy işning takomillaşuvi, jang aravalarining paydo bölişi jangovar safga alohida e'tibor qaratişni talab qilgan. ÖzME turkiy xalqlar jahon harbiy san'ati tarixida birinçilardan bölib otliq askarlar safini joriy qilganini va bu ularning suvoriylariga duşman ustidan katta ustunlik berganini ta'kidlaydi.

ÖzME va Rusça Vikipediyaga köra, safning asosiy elementlari quyidagilar:

• şerenga — harbiy xizmatçilar bir çiziqda yelkama-yelka turgan saf;
• front — safning askarlar yuzlanib turgan tomoni, qanotlar — uning öng va çap çekkalari;
• safning eni — qanotlar orasidagi masofa;
• safning çuqurligi (böyi) — birinçi şerengadan oxirgi şerengagaça, maşinalarda esa oldingi maşinalar çiziğidan orqadagilarigaça bölgan masofa;
• interval va distansiya — tegişli ravişda front böylab va çuqurlikka qarab askarlar yoki bölinmalar orasidagi masofa;
• kolonna — askarlar bir-birining ketidan, bölinmalar yoki maşinalar esa belgilangan masofada ketma-ket joylaşgan saf.

Zamonaviy qöşinlarda safning ikki asosiy şakli ajratiladi. ÖzME'ga köra, bölinmalar bir yoki ikki şerengada yoxud kolonnalar çiziğida, belgilangan oraliqni saqlab tizilsa — yoyiq saf, kolonnalarga tizilsa — yuriş safi hosil böladi. Yuriş safi marş, tantanali marş va qöşiq bilan ötiş kabi bir joydan boşqasiga köçişda qöllanadi. Rusça Vikipediyaga köra, bulardan taşqari jang oldi va jangovar saf, parad safi, piyoda, otliq va maşinalardagi saflar, harbiy kemalar va uçiş apparatlari safi farqlanadi.

Safni komandir boşqaradi. ÖzME'ga köra, buyruqlar ovoz, signal va şaxsiy namuna orqali, şuningdek texnik va harakatdagi vositalar yordamida beriladi; kolonnada ular kiçik bölinmalar komandirlari, maşina boşliqlari va tayinlangan kuzatuvçilar orqali uzatilişi mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, safdagi harbiy xizmatçi öz örnini bilişi, ruxsatsiz safdan çiqmasligi, gaplaşmasligi va komandir buyruqlarini tez va aniq bajarişi şart.