Annigilyatsiya

Annigilyatsiya (lotinça «annihilatio» — «yöq bölib ketiş») — elementar zarraning öz antizarrasi bilan töqnaşib, boşqa zarralarga aylaniş jarayoni. Klassik misol — elektron bilan uning antizarrasi pozitronning uçraşib, ikki foton hosil qilişi. ÖzME'ga köra, jarayonning qanday keçişi hosil bölayotgan zarralar soni va tabiatiga, zarra va antizarraning dastlabki holatiga hamda ularning özaro ta'sir turiga boğliq; annigilyatsiyada juda katta energiya ajralib çiqadi.1

ÖzME'ga köra, annigilyatsiya qat'iy saqlaniş qonunlariga böysunadi: zarralar tizimining umumiy energiyasi (demak, massasi ham), impulsi, impuls momenti va elektr zaryadi özgarmaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, antizarraning additiv kvant sonlari zarranikiga aynan teskari bölgani uçun dastlabki juftning barça kvant sonlari yiğindisi nolga teng; şu bois energiya, impuls va spin saqlansa, kvant sonlari yiğindisi nol bölgan istalgan zarralar töplami hosil bölişi mumkin. Kiçik energiyalarda massasiz foton hosil bölişi ehtimoli kattaroq, katta energiyali tezlatgiçlarda esa turli oğir zarralar paydo böladi.

Bu jarayon nazariy va tajriba jihatdan eng yaxşi örganilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, elektron va pozitronning tinçlikdagi energiyasi taxminan 0,511 MeV dan; ularning kinetik energiyasi kiçik bölsa, umumiy energiya hosil bölgan fotonlarga ötadi. Erkin elektron va pozitron annigilyatsiyasida kamida ikki foton paydo böladi, çunki bitta foton impulsning saqlaniş qonunini buzgan bölardi. ÖzME'ga köra, juftlik atom yadrosi yaqinida — uçinçi zaryadli zarra maydonida bölsa, bitta foton hosil bölişi mumkin, çunki ortiqça impulsni yadro oladi. Ba'zan annigilyatsiyadan oldin elektron va pozitron qisqa yaşaydigan vodorodsimon atom — pozitroniy hosil qiladi; uning parçalanişida hosil bölgan fotonlar soni pozitroniyning dastlabki holatiga boğliq.

ÖzME'ga köra, nuklon va antinuklon, jumladan proton va antiproton annigilyatsiyasida pi- va K-mezonlar paydo böladi; ba'zan bu juftlik ham qisqa yaşovçi vodorodsimon atom — protoniy hosil qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, proton murakkab zarra — kvarklar va glyuonlardan tuzilgani uçun bu jarayon ança murakkab keçadi: kuzatilgan reaksiyalarda bitta annigilyatsiyadan 9 tagaça mezon hosil bölgan. Juda yuqori energiyalarda kvark va antikvarklar annigilyatsiyasi orqali boşqa zarralar, jumladan 2012-yilda Katta adron kollayderida kaşf etilgan Xiggs bozoni ham hosil böladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, annigilyatsiya tuşunçasini 1931-yilda ingliz fizigi Pol Dirak kiritgan; 1956-yilda annigilyatsiya hodisasi antiproton mavjudligini tasdiqlaş uçun qöllangan. Annigilyatsiyaga teskari jarayon — juft hosil bölişi, ya'ni zarra va antizarraning birgalikda paydo bölişi. ÖzME'ga köra, masalan, katta energiyali foton atom yadrosi bilan töqnaşganda elektron-pozitron jufti hosil böladi.