Kitob balandtoğ rasadxonalar majmuasi

Kitob balandtoğ rasadxonalar majmuasi (qisqaça KBRM) — Özbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutiga qaraşli kuzatuv bazalarini birlaştiruvçi taşkilot. Majmua Qaşqadaryo viloyatida, Kitob tumani hududida joylaşgan. ÖzME'ga köra, u Özbekiston Prezidentining 1993-yil 11-fevraldagi farmoni bilan tuzilgan. Uning tarkibidagi eng muhim bölim — dunyodagi eng qulay astronomik kuzatuv joylaridan biri sanalgan Maydanak toğidagi rasadxona.1

ÖzME'ga köra, majmua dastlab uç qismdan iborat bölgan: Maydanak balandtoğ rasadxonasi, Kitob kenglik stansiyasi va ekspeditsiya bazalari majmui. Vazirlar Mahkamasi qarori bilan bu bazalar davlat mulkiga ötkazilib, Fanlar akademiyasi tizimiga kiritilgan. Ekspeditsiya bazalarining vazifasi ilmiy işni ta'minlaşdan — rasadxonani texnika, transport va xöjalik jihatidan qöllab-quvvatlaşdan iborat.

Kitob kenglik stansiyasi Kitob şahri çekkasida joylaşgan bölib, ÖzME ma'lumotiga köra, 1939-yildan beri işlab kelmoqda. Bunday stansiyalar dastlab geografik kenglikning, ya'ni Yer qutblari holatining özgarişini kuzatiş uçun quriladi. ÖzME'ning qayd etişiça, keyingi yillarda stansiya Yer qobiğidagi tektonik siljişlarni örganiş bilan ham şuğullana boşlagan.

Majmuaning asosiy ilmiy bölimi — Maydanak balandtoğ rasadxonasi. ÖzME'ga köra, u Qaşqadaryo viloyatining Qamaşi tumanidagi Maydanak toğida, dengiz sathidan taxminan 2600 metr balandlikda joylaşgan. Rusça Vikipediya rasadxonani Şahrisabzdan 45 km janubdagi Maydanak yassitoğligining ğarbiy qismida deb körsatadi.

Rusça Vikipediyaga köra, bu joyning astroiqlimiga 1967-yilda astronom V. S. Şevçenko e'tibor qaratgan, 1970-yilda esa bu yerda Özbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutining doimiy ekspeditsiyasi taşkil etilgan. Dastlabki tadqiqotlarda kuzatiş vaqtlarining taxminan 80 foizida tasvir sifati bir yoy sekundidan yaxşiroq ekani aniqlangan — bu Maydanakni dunyoning eng yaxşi kuzatuv nuqtalari qatoriga qöygan. 1974-yildan toğning ğarbiy çöqqisida Moskva davlat universiteti Şternberg nomidagi astronomiya institutining kuzatuv bazasi qurilgan, keyinroq Litva va Ukraina olimlarining stansiyalari ham paydo bölgan. 1980-yilda şarqiy çöqqi harbiylarga berilgaç, fuqarolik astronomiya işlari butunlay ğarbiy çöqqiga köçirilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1993-yil fevralida Maydanakdagi barça uskunalar Özbekiston mulkiga aylantirilgan; rasadxona hozir Mirzo Uluğbek nomidagi Astronomiya institutiga qaraşli. Uning eng yirik asbobi — 1992-yilda işga tuşirilgan, oynasining diametri 1,5 metr bölgan AZT-22 teleskopi; bundan taşqari bir neça 60 santimetrli va boşqa teleskoplar ham bor.

ÖzME'ga köra, Maydanakda xalqaro va respublika dasturlari doirasida gravitatsion linzalar, yulduz töplamlari, doimiy va özgaruvçan yulduzlar, yulduzlararo muhit, sayyoralar va boşqa kosmik obyektlar kuzatiladi. Rusça Vikipediya 1980-yillar oxirida yuzdan ortiq özgaruvçan yulduzni fotometrik kuzatiş natijasida yaş yulduzlarning aylaniş bilan boğliq yorqinlik özgarişlari haqida muhim xulosalar çiqarilganini qayd etadi. Şu tariqa majmua mamlakatda Astronomiya fanining asosiy kuzatuv markazlaridan biriga aylangan.