Gnotobiontlar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Gnotobiontlar (yunonça gnotos — «ma'lum» va biotos — «hayot») — ilmiy tadqiqotlar uçun steril şaroitda yetiştirilgan, tanasida va tana yuzasida heç qanday mikroorganizm bölmagan yoki faqat tadqiqotçiga oldindan ma'lum bölgan mikroblar yaşaydigan hayvonlar. Ularni gnotobiotlar deb ham ataşadi. Bunday hayvonlarni olişni, saqlaşni va ular yordamida tajriba ötkazişni örganadigan soha gnotobiologiya deyiladi.12
Ta'rifi va turlari
13ÖzME'ga köra, gnotobiontlar mikroorganizmlardan butunlay xoli hayvonlardir, biroq ba'zan biror ma'lum mikroorganizm bilan ataylab zararlangan hayvonlar ham şu nom bilan ataladi. Inglizça Vikipediya ham bu tuşunçani ikki holatga nisbatan qöllaydi: mutlaqo mikrobsiz organizmlar va tarkibi aniq ma'lum bölgan mikroblar jamoasi joylaştirilgan organizmlar. Rusça Vikipediya ularni yana mayda guruhlarga ajratadi: na mikroblar, na ularga qarşi antitanaçalar bölmagan aksen hayvonlar, faqat bakteriyalardan xoli hayvonlar, muayyan mikroflora bilan ataylab «aholilaştirilgan» gnotoforlar va ma'lum kasallik qözğatuvçilaridan xoli hayvonlar.
Tarixi
13ÖzME'ga köra, mikrobsiz hayot mumkinligi haqidagi ğoyani 1885-yilda Lui Paster ilgari surgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu masala 19-asr oxirida Paster bilan polşalik olim Marseliy Nenski örtasidagi bahsda paydo bölgan: Paster hayvon bakteriyalarsiz yaşay olmaydi, Nenski esa ularsiz soğlomroq böladi, deb hisoblagan. 1896-yilda Jorj Nattoll va Hans Tirfelder birinçi mikrobsiz hayvon — dengiz çöçqaçasini olgan.
ÖzME 20-asrning 40-yillari oxirida Amerika va Yaponiya olimlari mikrobsiz hayvonlarni östiriş va köpaytiriş uçun maxsus apparatura yaratganini qayd etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu işlarda AQŞdagi Notr-Dam universiteti, Şvetsiyadagi Lund universiteti va Yaponiyadagi Nagoya universiteti yetakçilik qilgan; 1946-yilda şved olimi Bengt Gustafsson mikrobsiz kalamuşlar koloniyasini yaratgan. ÖzME'ga köra, 1960-yillarga kelib gnotobiologiya mustaqil ilmiy yönalişga aylangan.
Oliş usullari
13ÖzME'ga köra, gnotobiontlarning birinçi avlodi homilani ona baçadonidan steril holda çiqarib oliş yoki quşlar, haşarotlar tuxumlarini zararsizlantirib, maxsus izolyatorlarda inkubatsiya qiliş yöli bilan olinadi. Inglizça Vikipediya qöşimça qiladi: yangi tuğilgan hayvon darhol izolyatorga ötkaziladi, unga kiradigan havo, ozuqa va suv steril qilinadi. Tajriba uçun köproq siçqonlar, kalamuşlar, dengiz çöçqaçalari, quyonlar, baliqlar va çöçqa bolalari işlatiladi.
Xususiyatlari va ahamiyati
13ÖzME'ga köra, gnotobiontlarning normal mikroflora bilan aloqada böladigan a'zo va töqimalari tuzilişi hamda faoliyati oddiy hayvonlarnikidan farq qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, ularning immun tizimi sust rivojlangan, içak devori yupqa bölib, ular infeksiyaga juda moyil böladi. Rusça Vikipediya mikrobsiz şaroit ba'zan hayvon nobud bölişiga olib kelişini, ayniqsa kavş qaytaruvçilarda ösimlik ozuqasining hazm bölişi içak mikroflorasiz deyarli mumkin emasligini ta'kidlaydi. Bu tajribalar normal mikroflora organizm uçun zarur ekanini körsatgan.
ÖzME'ga köra, gnotobiontlar immunitetning şakllanişi, ovqat hazm qiliş fiziologiyasi va infeksion kasalliklarni qat'iy nazorat ostidagi şaroitda örganiş imkonini beradi. Gnotobiologiya usullaridan klinik Tibbiyot, Mikrobiologiya, Immunologiya, virusologiya va parazitologiyada, diagnostik zardoblar tayyorlaş hamda dori preparatlarini sinovdan ötkazişda foydalaniladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Gnotobiontlar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2944 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGnotobiontlar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2944
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2944
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Гнотобиозru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Gnotobiosisen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 3-jild, 372-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 372-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.