Suverenitet

Suverenitet (fransuzça «souveraineté» — «oliy hokimiyat») — hokimiyatning ustunligi va mustaqilligi: davlat hokimiyatining öz hududi içida eng yuqori, xalqaro munosabatlarda esa boşqa davlatlarga töbe bölmasligi. ÖzME'ga köra, suverenitetni hurmat qiliş xalqaro huquq va xalqaro munosabatlarning asosiy tamoyillaridan biri bölib, u Birlaşgan Millatlar Taşkiloti Nizomi va boşqa xalqaro hujjatlarda mustahkamlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, BMT öz a'zolarining suveren tengligiga asoslanadi va Nizomning 2-moddasi 7-bandi taşkilotga davlatlarning içki işlariga aralaşişni, Xavfsizlik kengaşining majburlov çoralari bundan mustasno, taqiqlaydi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, söz yozma manbalarda saqlanmagan xalq lotin tilidagi «superanus» («boşliq, hukmdor»; «super» — «ustida» sözidan) şaklidan kelib çiqqan va fransuz tili orqali Yevropa tillariga tarqalgan. Rusça Vikipediyada uning lotinça muqobili «suprema potestas», ya'ni «oliy hokimiyat» ekani körsatiladi.

Konstitutsiyaviy huquqda davlat suvereniteti, millat suvereniteti va xalq suvereniteti tuşunçalari farqlanadi. ÖzME'ga köra, davlat suvereniteti — hokimiyatning mamlakat içidagi ustunligi va taşqi aloqalardagi töla mustaqilligi. Millat suvereniteti millatning öz taqdirini erkin belgilaşi, siyosiy erkinligi va xohlasa mustaqil davlat tuziş huquqini anglatadi. Xalq suvereniteti esa hokimiyatning manbai xalq ekanini, xalq jamiyat va davlat işlarini boşqarişda haqiqiy iştirok etiş uçun ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy vositalarga ega bölişini bildiradi; bu tamoyil demokratik davlatlar konstitutsiyalarining asoslaridan biri hisoblanadi.

Inglizça Vikipediyada amerikalik olim Stiven Krasner taklif etgan tasnif keltiriladi: içki suverenitet (davlat içidagi hokimiyatning amaldagi nazorati), çegaralar orqali harakatni nazorat qiliş, xalqaro-huquqiy suverenitet (boşqa davlatlar tomonidan tan olinişi) va vestfal suvereniteti (davlat içida taşqi kuç hokimiyatining yöqligi). Şuningdek, de-yure suverenitet — hududni boşqarişga qonuniy huquq, de-fakto suverenitet esa bunga amalda qodirlik sifatida farqlanadi.

ÖzME'ga köra, davlat suvereniteti ğoyasi XVI asrda fransuz mutafakkiri Jan Boden nomi bilan boğliq: u suverenitetni davlatning eng muhim belgisi, abadiy, mutlaq va bölinmas oliy hokimiyat deb hisoblagan. Rusça Vikipediyaga köra, Boden suverenitet tarkibiga qonun çiqariş, uruş va sulh e'lon qiliş, oliy mansabdorlarni tayinlaş, oliy sud hokimiyati, avf etiş, tanga zarb qiliş va soliq soliş huquqlarini kiritgan; uning fikriça, suveren hukmdor ham tabiiy va ilohiy huquq bilan çeklangan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Tomas Gobbs «Leviafan» (1651) asarida kişilar xavfsizlik evaziga bölinmas suveren hokimiyatga böysunişi kerakligini asoslagan. Jan-Jak Russo «Ijtimoiy şartnoma» (1762) asarida esa haqiqiy suveren xalq ekani, suverenitet umumiy iroda sifatida boşqaga berilmas va bölinmas ekanini ilgari surgan. Bu qaraşlar keyingi davrlarda xalq suvereniteti tamoyiliga asos bölgan.

Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida davlat suvereniteti alohida bobda mustahkamlangan. ÖzME'ga köra, Konstitutsiyaning (1992-yilgi matnida) 1-moddasida Özbekiston suveren demokratik respublika deb e'lon qilingan, 7-moddasida esa xalq davlat hokimiyatining yagona manbai ekani va hokimiyat faqat xalq manfaatlari yölida, Konstitutsiya va qonunlar vakolat bergan organlar tomonidan amalga oşirilişi belgilangan.