Tasnif

Tasnif (arabça — «saralaş, tartibga soliş»), klassifikatsiya — biror fan yoki faoliyat sohasiga oid tuşunça va obyektlarni özaro boğliq guruhlarga ajratib, ularni yaxlit tizimga keltiriş, şuningdek, bu amal natijasida hosil bölgan tizim. ÖzME'ga köra, tasnif har bir fanga xos muhim mantiqiy amal bölib, uning yordamida fan doirasida töplangan bilimlar qat'iy tartibga tuşadi. Rusça Vikipediya tasnifni tuşunça hajmini ma'lum asosga (belgi yoki mezonga) köra bölişning bir köriniş deb ta'riflaydi: jins tuşunçasi turlarga, turlar esa kiçik turlarga bölinadi va hokazo.1

Tasnifda bölinadigan va bölib çiqariladigan tuşunçalarning har biri aniq örin egallaydi. Natijada fanda muhim ahamiyatga ega jadvallar, sxemalar, grafiklar va kodekslar paydo böladi. ÖzME'ga köra, tasniflar tabiiy va sun'iy turlarga bölinadi. Tabiiy tasnif obyektlarning muhim belgilariga tayanadi — kimyoviy elementlar davriy tizimi bunga misol; u ilmiy izlanişning natijasi va ayni paytda biliş vositasi hisoblanadi. Sun'iy, ya'ni yordamçi tasnif esa nomuhim belgiga asoslanadi va turli narsalarni qulay tartibga soliş uçun xizmat qiladi, masalan, kutubxonada kitoblarni alifbo tartibida joylaştiriş. Rusça Vikipediyaga köra, ilmiy tasniflar barqarorroq bölib, uzoq vaqt saqlanadi: Dmitriy Mendeleyev yaratgan elementlar tasnifi hozirgaça töldirib borilmoqda. Qamroviga köra tasniflar universal (ensiklopedik) va maxsus (tarmoq) tasniflarga ham ajratiladi.

Tasnif tuşunçani böliş amalining bir köriniş bölgani uçun mantiqdagi böliş qoidalariga böysunadi. Rusça Vikipediyada bu qoidalar quyidagiça izohlanadi. Birinçidan, böliş faqat bitta asosga köra olib boriladi; aks holda guruhlar bir-birini kesib ötadi — masalan, qoğozni bir vaqtda ham rangi, ham qalinligiga köra böliş xato. Ikkinçidan, böliş mutanosib bölişi kerak: ajratilgan turlar birgalikda bölinayotgan tuşunçaning butun hajmini qamrab olişi, ortiqça a'zolarga ega bölmasligi lozim. Tasnifni qiyinlaştiradigan holatlardan biri — bir neça guruhga birdek kirişi mumkin bölgan oraliq şakllar.

ÖzME ta'kidlaşiça, tasniflaş har bir tuşunçaning tafakkur tizimidagi örnini belgilab beradi, predmetning asosiy xossalari va ular orasidagi munosabatlarni aniqlaşga yordam beradi; şu yöl bilan olingan bilim tartiblangan bilim hisoblanadi. Örganilayotgan obyekt haqidagi bilimlar ortib borgani sari tasnif ham takomillaştirilib, tuzatilib, rivojlantirib boriladi.

Bilimlarning kelib çiqişi, fanlarning tuzilişi va özaro munosabatini örganişda fanlar tasnifi alohida ahamiyatga ega. ÖzME'ga köra, bu masala bilan turli davrlarda Aristotel, Al-Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Frensis Bekon, Rene Dekart, Jon Styuart Mill, Gerbert Spenser va Immanuil Kant kabi mutafakkirlar şuğullangan.