Gidrosfera

Gidrosfera (yunonça «hydor» — «suv» va «sphaira» — «şar») — Yerning suv qobiği: okean va dengizlar, daryo, köl va botqoqlar, doimiy qor va muzliklar, tuproq namligi hamda yer osti suvlarining yiğindisi. ÖzME gidrosferani faqat okean va daryolar bilan tenglaştiriş xato ekanini alohida ta'kidlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, keng ma'noda gidrosfera sayyora yuzasida, uning ostida va atmosferasida bölgan barça suvni, jumladan, havodagi buğ, tomçi va kristallarni hamda tirik organizmlar tarkibidagi suvni ham öz içiga oladi. Bu atamani XIX asr oxirida avstriyalik geolog Eduard Zyuss kiritgan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, Yerdagi suvning umumiy hajmi taxminan 1,386 milliard km³ ga teng, ÖzME esa uni qariyb 1,49 milliard km³ deb baholaydi. Gidrosferaning massasi Yer massasining juda kiçik — 0,02 foizdan sal ortiq uluşini taşkil etadi. Rusça Vikipediyaga köra, gidrosfera atmosferadan 275 marta oğir.

Suvning asosiy qismi Dunyo okeanida töplangan. Rusça Vikipediyaga köra, şör okean suvlari gidrosfera hajmining 96,4 foizini, muzliklar 1,86 foizini, yer osti suvlari 1,68 foizini, quruqlikdagi yer usti suvlari esa atigi 0,02 foizdan biroz ortiğini egallaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, çuçuk suv umumiy suvning 2,5 foizini taşkil etadi, uning qariyb 69 foizi muz va doimiy qor, 31 foizga yaqini yer osti suvi bölib, köl, suv ombori va daryolardagi oson foydalaniladigan suv çuçuk suvning atigi 0,3 foiziga töğri keladi.

ÖzME'ga köra, okean Yer yuzasining (510 million km²) 361 million km² ini, ya'ni 71 foizini qoplaydi. Abadiy qor va muzliklar 21 million km² maydonni — Yer yuzasining 4 foizini va quruqlikning 14 foizini egallaydi. Gidrosferaning kimyoviy tarkibi dengiz suvining örtaça tarkibiga yaqin: unda kislorod 85,8 foiz, vodorod 10,8 foiz, xlor va natriy birgalikda qariyb 3 foizni taşkil etadi. Okean suvining örtaça şörligi taxminan 3,5 foiz.

Gidrosfera suvlari doimiy harakatda bölib, tabiatda uzluksiz aylanib turadi va atmosfera, litosfera hamda biosfera bilan çambarças boğlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, har yili Yerda qariyb 577 ming km³ suv aylanadi: uning 502,8 ming km³ i okean yuzasidan, 74,2 ming km³ i quruqlikdan buğlanadi va xuddi şunça miqdor yoğin bölib qaytib tuşadi. Quruqlikka tuşadigan yoğin va undan buğlanadigan suv orasidagi farq daryolar oqimi (yiliga 42,7 ming km³) va yer osti suvlarining okeanga oqimini hosil qiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, Yerda hayot aynan gidrosferada paydo bölgan va faqat paleozoy erasi boşlarida ösimlik hamda hayvonlar asta-sekin quruqlikka çiqa boşlagan. Tirik organizmlar eng köp quyoş yaxşi isitadigan va yoritadigan yuza qatlamlarda va qirğoqböyi hududlarida töplangan. Quruqlikdagi suvlar umumiy hajmning kiçik qismi bölsa-da, içimlik suvi, suğoriş va xöjalik ehtiyojlari uçun asosiy manba hisoblanadi. ÖzME'ga köra, gidrosferani gidrologiya, okeanologiya, geologiya va geokimyo kabi fanlar örganadi.