Stratigrafiya
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Stratigrafiya (lotinça «stratum» — «töşama, qatlam» va yunonça «grapho» — «yozaman») — Geologiyaning Yer pöstidagi toğ jinslari qatlamlarining paydo bölişi ketma-ketligini, ularning dastlabki joylaşuvi va özaro nisbatini örganadigan bölimi. Rusça Vikipediyaga köra, stratigrafiya qatlamli çökindi va vulkanogen jinslarning nisbiy geologik yoşini aniqlaydi, jins qatlamlarini bölaklarga ajratadi va turli geologik hosilalarni özaro qiyoslaydi. Arxeologiyada esa bu atama madaniy qatlamlarning bir-biriga nisbatan joylaşuvini anglatadi.12
Vazifalari va tamoyillari
13ÖzME'ga köra, stratigrafiyaning asosiy vazifasi — stratigrafik kesimlarni ajratiş, ularning tarqalişini kuzatiş va bir-biridan uzoqda joylaşgan kesimlarni özaro taqqoslaş. Uning yordamida Yer pöstining rivojlaniş tarixi tiklanadi, çökindi formatsiyalar qaçon va qanday şaroitda hosil bölgani aniqlanadi, geologik xaritalar uçun zarur stratigrafik sxemalar tuziladi. Kesimni batafsil örganmasdan turib geologik xarita tuzib bölmaydi; stratigrafiya foydali qazilmalarni qidiriş yönalişini belgilaşga ham yordam beradi.
Fanning tayanç qonuni — qatlamlanişning ketma-ketligi: qatlamlar buzilmagan holda yotgan bölsa, ostki qatlam ustkisidan qadimiyroq böladi. Bu qoidadan çetga çiqiş faqat tektonik harakatlar qatlamlarni burib yoki töntarib yuborgan joylarda kuzatiladi. Rusça Vikipediyaga köra, ikkinçi asosiy tamoyil — bir xil qazilma organizmlar qoldiqlari uçraydigan qatlamlar bir xil yoşda ekanligi haqidagi qoida.
Tarixi
13Inglizça Vikipediyaga köra, fanning nazariy asosini daniyalik olim Nikolas Steno 1669-yilgi asarida qatlamlanişning ketma-ketligi, qatlamlarning dastlab gorizontal yotişi va yon tomonga uzluksiz davom etişi tamoyillarini ta'riflab qöygan. 1759-yilda italyan geologi Jovanni Arduino Yer pöstini birlamçi, ikkilamçi, uçlamçi va törtlamçi qatlamlarga bölişni taklif qilgan; ulardan «uçlamçi» atamasi hozirgaça qöllanadi. XVIII asr oxiri — XIX asr boşida ingliz geologi Uilyam Smit qazilma qoldiqlariga tayanib turli kesimlardagi qatlamlarni taqqoslagan va Angliyaning birinçi geologik xaritasini tuzgan; uni ingliz geologiyasining otasi deb ataşadi. Parij atrofidagi qatlamlarni Jorj Kyuvye va Aleksandr Bronyar örgangan. ÖzME'ga köra, XIX asr birinçi yarmida Rodrik Murçison va Adam Sedjvik tadqiqotlari natijasida geologik tizimlar (davrlar) ajratilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1881–1900-yillarda Xalqaro geologik kongress sessiyalarida stratigrafik bölinmalarning ierarxiyasi va nomlari qabul qilingan.
Usullari
13Qatlamlarni qiyoslaşda eng keng tarqalgan va işonçli usul — Yer organik dunyosining qaytarilmas taraqqiyotiga asoslangan [[Paleontologiya|paleontologik]] (biostratigrafik) usul; unda ayniqsa köp uçraydigan mayda organizmlar qoldiqlari va spora-çang tahlili muhim. ÖzME'ga köra, qazilma qoldiqlari kam bölgan qadimgi kembriygaça yotqiziqlarni örganişda radioaktiv parçalaniş hodisasiga asoslangan izotop usullari yetakçi örin tutadi. Bundan taşqari litologik, geokimyoviy va geofizik usullar qöllanadi. Inglizça Vikipediyada stratigrafiya uç asosiy bölimga — litostratigrafiya, biostratigrafiya va xronostratigrafiyaga ajratiladi; qatlamlar hosil bölgan paytdagi Yer magnit maydoni yönalişini aniqlaydigan magnitostratigrafiya ham keng qöllanadi.
Stratigrafik şkala
13Barça usullar natijalari asosida butun Yer uçun umumiy stratigrafik bölinmalar tizimi işlab çiqilgan. Unda eng yirik birlik — eonotema, undan keyin eratema, tizim (sistema), bölim, yarus va zona keladi; har biri Yer va uning organik dunyosi rivojlanişining muayyan bosqiçiga mos keladi. ÖzME'ga köra, köpgina hududlarda umumiy şkala bilan bir qatorda gorizont va lona kabi mahalliy bölinmalar ham qöllanadi. Tizimlar köpinça geografik nomlar bilan atalgan: rusça Vikipediyaga köra, kembriy nomi Uelsning lotinça nomidan, devon — Angliyadagi Devonşir grafligidan, perm — Perm şahridan, yura esa Yevropadagi Yura toğlaridan olingan. Özbekiston stratigrafiyasini örganişga A. D. Arxangelskiy, T. A. Sikstel, Z. M. Abduazimova va boşqa olimlar hissa qöşgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Stratigrafiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2975 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAStratigrafiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2975
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2975
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Стратиграфияru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Stratigraphyen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 8-jild, 619–621-b.manbaa.uz · ÖzME, 8-jild, 619–621-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.