Talk

Talk (nemisça «Talk», arabça «talq») — varaqsimon (qatlamli) silikatlar kiçik sinfiga mansub mineral, suvli magniy silikati. Kimyoviy formulasi Mg3Si4O102. ÖzME'ga köra, tarkibida 31,7 foiz magniy oksidi, 63,5 foiz kremniy oksidi va 4,8 foiz suv bor, magniy örnini ba'zan temir, nikel, alyuminiy yoki xrom egallaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, Moos şkalasida qattiqlik birligi aynan talk bilan belgilanadi: u eng yumşoq mineral bölib, tirnoq bilan ham çiziladi.12

Talk uşlaganda yoğli tuyuladi. Rangi oq yoki yaşilroq, yaltiraşi şişasimon, yoriliş tekisliklarida sadafdek tovlanadi. Yupqa varaqçalari şaffof yoki yarim şaffof, egiluvçan, lekin elastik emas — egilgan varaqça avvalgi holiga qaytmaydi. ÖzME'ga köra, mineral bargsimon yoki mayda donador, ba'zan 10 sm gaça kattalikdagi notöğri plastinkalar körinişidagi mört agregatlar hosil qiladi, ular yupqa tangaçalarga oson ajraladi. Ziçligi 2,6–2,8 g/sm³. Talk olovga çidamli, issiqlik va elektrni yomon ötkazadi. Rusça Vikipediyaga köra, talkning sifati asosan oqligiga qarab baholanadi, mineral monoklin singoniyada kristallanadi.

ÖzME va rusça Vikipediyada talkning bir neça xili körsatiladi: nikelga boy villemseit, tarkibida temir köp bölgan minnesotait, ziç massiv tuzilişli steatit (jirovik), ingiçka tolali agalit. Rusça Vikipediyaga köra, tiniq oç rangli «asl talk» ham ajratiladi, 30–50 foizi talkdan iborat jins esa talk-xlorit deb ataladi.

ÖzME'ga köra, talk öta asosli magmatik jinslardagi magniyli silikatlarning gidrotermal özgarişi natijasida paydo böladi. Konlari magniyga boy jinslarning özgarişi va kontakt-metasomatik jarayonlar bilan boğliq bölib, köpinça dolomitlar intruziv jinslar bilan tutaşgan joylarda gidrotermal bosqiçda hosil böladi. Talk slanets va listvenitlarning jins hosil qiluvçi minerallaridan biri. Inglizça Vikipediyaga köra, 2016-yilda dunyoda talk va steatit qazib olişda Xitoy yetakçi bölgan (taxminan 2,2 million tonna, jahon işlab çiqarişining 30 foizi), undan keyin Braziliya, Hindiston va AQŞ turgan. ÖzME'ga köra, Özbekistonda talk namoyonlari Nurota, Zirabuloq-Ziyovuddin va Çotqol-Qurama toğlarida aniqlangan, Sulton Uvays toğlarida esa kiçik koni bor.

Talk köp sohalarda işlatiladi. ÖzME'ga köra, u lok-böyoq, rezina, qoğoz va atir-upa sanoatida töldiruvçi modda, texnikada qattiq moylaş materiali, kislota va olovga çidamli material sifatida, ayniqsa keramika işlab çiqarişda keng qöllanadi; temirsiz steatitdan bezak toşi sifatida foydalaniladi. Inglizça Vikipediyaga köra, talk plastmassa, farmatsevtika, oziq-ovqat va elektr kabeli işlab çiqarişda ham işlatiladi; maydalangan talk bolalar upasining asosiy tarkibiy qismi. Rezina qölqop va kameralar içiga yopişib qolmasligi uçun talk sepiladi. Şu manbaga köra, tarkibida asbest aralaşmasi bölgan talk Xalqaro saraton tadqiqotlari agentligi tomonidan inson uçun kanserogen moddalar guruhiga kiritilgan.