Somnambulizm

Somnambulizm, lunatizm yoki uyquda yuriş — odam uxlab yotgan holatida ixtiyorsiz ravişda turli harakatlarni bajaradigan uyqu buzilişi. Bunday odam örnidan turib yuradi, kiyinadi, buyumlarini yiğiştiradi, söngra yana yotib uyqusini davom ettiradi va uyğongaç, bölib ötgan voqealarni deyarli eslamaydi. Atama lotinça «somnus» (uyqu) va «ambulo» (yurmoq) sözlaridan tuzilgan. Rusça Vikipediyaga köra, somnambulizm parasomniyalar, ya'ni uyqu paytida yuzaga keladigan ğayritabiiy holatlar oilasiga kiradi.12

ÖzME'ga köra, somnambulizm uyqu vaqtida markaziy nerv tizimida tormozlaniş miyaning harakatni boşqaruvçi qismlariga töliq tarqalmaganda röy beradi. Inglizça Vikipediyaga köra, uyquda yuriş sekin tölqinli çuqur uyqu bosqiçida, odatda tunning birinçi uçdan bir qismida kuzatiladi; bu paytda miyaning ayrim qismlari uyğoqlik, boşqalari esa çuqur uyqu holatida bölib qoladi.

Holatning aniq sababi hozirgaça noma'lum. Rusça va Inglizça Vikipediyaga köra, nerv tizimining yetarliça yetilmaganligi, uyqusizlik, qattiq çarçoq, isitma va ruhiy zöriqiş uni qözğatişi mumkin. Irsiy omil ham muhim: ota-onadan biri somnambulizmga moyil bölsa, bolalarning 45 foizida, ikkalasi ham moyil bölsa 60 foizida bu holat kuzatilgan. ÖzME uni juda çarçaganda, nevrozlarda, isteriyada va oğir kasalliklardan tuzalayotgan davrda paydo böliş mumkinligini qayd etadi. Ayrim dori vositalari, xususan, ba'zi uxlatuvçi va tinçlantiruvçi preparatlar ham uyquda yuriş xurujlariga sabab böladi.

Uyquda gapiriş yoki tuşakda ötirib oliş — tormozlanişning yuzaki va notöliq bölişi bilan boğliq yengil körinişlar. Ança yaqqol holatlarda esa odam örnidan turib maqsadsiz yuradi yoki tuşida körganiga muvofiq harakat qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, keng tarqalgan tasavvurdan farqli ravişda bunday odamning közlari oçiq böladi, ammo nigohi tumanli va ifodasiz. Rusça Vikipediyaga köra, xuruj bir neça soniyadan yarim soatgaça, kamdan-kam hollarda bir neça soatgaça davom etişi mumkin.

ÖzME'ga köra, epilepsiyada ham bunga öxşaş holatlar kuzatilgani uçun ularni bir-biridan farqlaş muhim. Rusça Vikipediyaga köra, tunda qörquv xurujlari va spirtli içimlik yoki dori ta'siridagi xotira yöqoliş holatlari ham somnambulizmdan ajratilişi kerak; aniq tasdiqlaş uçun polisomnografiya qöllanadi.

Rusça Vikipediyada keltirilgan, yuz mingdan ortiq kişini qamragan tadqiqotlar tahliliga köra, uyquda yuriş bolalarda taxminan 5 foiz, kattalarda esa 1,5 foiz atrofida uçraydi.

Xuruj paytida odam yiqilib tuşişi yoki jarohat olişi mumkin. ÖzME'ga köra, baxtsiz hodisaning oldini oliş uçun bemor yotgan xonaning deraza va eşiklarini berkitib, elektr asboblarini öçirib qöyiş kerak. Uni keskin emas, balki uxlayotgan odamni uyğotgandek ohista va past ovozda uyğotiş tavsiya etiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, xurujlarning oldini olişda biror psixologik yoki dori usulining samaradorligi klinik sinovlarda isbotlanmagan, ammo amalda turli usullar qöllanib kelinadi. Somnambulizmga uçragan kişi şifokorga murojaat qilib, tekşiruvdan ötişi lozim.