Pistolet

Pistolet (töpponça) — bir qöl bilan uşlab otiladigan, qisqa stvolli şaxsiy öt oçar qurol. ÖzME'ga köra, u duşmanning 50—70 metrgaça masofadagi jonli kuçini yançiş uçun möljallangan; rusça Vikipediya zamonaviy pistoletlarning samarali otiş masofasini 25—50 metr deb körsatadi. Pistolet bilan asosan ofitserlar, şuningdek ayrim mutaxassis serjant va askarlar qurollantiriladi. Texnikada «pistolet» deb payvandlaşda işlatiladigan qölda uşlanadigan asbob ham ataladi.12

ÖzME söz fransuzça «pistolet» orqali kirib kelganini va uning ildizi çex tilidagi «píšťala» — «nay, surnay» sözi bilan boğliqligini qayd etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu çexça söz 1420-yillardagi gusitlar urişlarida işlatilgan ilk qöl töplarini atagan va nemis tili orqali tarqalgan; boşqa bir farazga köra esa nom Uyğoniş davrida qurolsozlik bilan maşhur bölgan Italiyaning Pistoya şahridan kelib çiqqan.

ÖzME'ga köra, Yevropa va Osiyoda 16-asrda piltali pistoletlar paydo bölgan, 17-asrdan çaqmoqtoşli, 19-asrdan esa kapsulli pistoletlar qöllangan. Rusça Vikipediyaga köra, ilk qisqa stvolli qurollar 14—15-asrlar bösağasida yaratilgan: saqlanib qolgan eng qadimgi namunalardan biri 1399-yilga oid bölib, Germaniyadagi Tannenberg qal'asi xarobalaridan topilgan. Şu manbaga köra, ğildirakli qulf ixtirosi Leonardo da Vinçiga nisbat beriladi, 17—18-asrlarda uni oddiyroq çaqmoqtoşli qulf, 19-asrning birinçi yarmida esa kapsulli qulf siqib çiqargan.

Bir martalik otiladigan qurolning tezligini oşiriş uçun ikki va undan ortiq stvolli pistoletlar yasalgan. ÖzME'ga köra, 19-asr örtalarigaça pistoletlarning köpçiligi silliq stvolli bölib, öq-dori stvol oğzidan joylangan; 19-asrning 50-yillariga kelib burama (vintli) stvolli revolverlar keng qöllana boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, keyinçalik revolverlar armiyalarda öz-özidan öqlanadigan pistoletlarga örin böşatib bergan.

ÖzME'ga köra, pistoletlar jangovar, signal va sport turlariga bölinadi. Tuzilişiga köra ular avtomatik, yarim avtomatik (öz-özidan öqlanadigan) va oddiy xillarga ajraladi; oddiy pistoletda öqlaş, otiş va böş gilzani çiqarişni otuvçining özi bajaradi. Rusça Vikipediyaga köra, hozirgi pistoletlarning mutlaq köpçiligi öz-özidan öqlanadigan qurollardir: ularda faqat qayta öqlaş avtomatlaştirilgan, tepki esa har safar qölda bosiladi. Uzluksiz otiş imkoniyatiga ega avtomatik pistoletlar kam qöllanadi, çunki yengil qurol otganda öqlar köp tarqalib ketadi. Sport pistoletlari esa odatda kiçik kalibrli (5,6 mm) patron işlatadi va yuqori aniqligi bilan ajralib turadi.

ÖzME'ga köra, pistoletning oğirligi 700 grammdan 1 kilogrammgaça, kalibri 5,35 mm dan 11,43 mm gaça, öqning boşlanğiç tezligi sekundiga 250—420 metr bölib, magaziniga 5—8 va undan ortiq patron siğadi. Rusça Vikipediya zamonaviy namunalar magaziniga 15—20 va undan köp patron joylaşini qayd etadi.

ÖzME'ga köra, «pistolet» deb yarim avtomatik köçma payvandlaş moslamasi ham ataladi. U statsionar qurilmalarda payvandlab bölmaydigan detallarni ulaşda işlatiladi; uning yordamida nuqtaviy kontakt, yoy va elektron-nurli payvandlaş bajariladi. Bunday asboblar avtomobil, temir yöl vagonlari va qişloq xöjaligi maşinalari işlab çiqarişda, hatto orbitadagi kosmik obyektlarni payvandlaşda ham qöllanadi.