Arabota maqbarasi

Arabota maqbarasi — Samarqand viloyatidagi Tim qişloğida joylaşgan me'moriy yodgorlik. ÖzME'ga köra, u hijriy 367-yilda, ya'ni milodiy 977/978-yilda qurilgan. Rusça Vikipediya uni Örta Osiyoda islom davriga oid, qurilgan sanasi aniq ma'lum bölgan birinçi bino deb ataydi. Maqbara Somoniylar davri me'morligining nodir namunasi bölib, peştoq, muqarnas va mehrob kabi keyinçalik islom me'morligida keng tarqalgan unsurlarni ilk bor özida jamlagan inşootlardan hisoblanadi.12

Rusça Vikipediyaga köra, mahalliy aholi binoni «Arabota», ya'ni «arablar otasi» deb ataydi. Bu nom yodgorlik 8-asrda bu yerlarda halok bölgan arab sarkardalaridan birining qabri ustiga qurilganiga işora bölişi mumkin, biroq aniq izohi saqlanmagan. Rusça Vikipediyaga köra, maqbarani 1958-yilda olim N. Leonov ilmiy jamoatçilikka tanitgan. Tim qişloği Kattaqörğon şahridan janubda, Zarafşon böyidagi qirlar orasida joylaşgan.

ÖzME'ga köra, maqbara poydevori toşdan, devorlari esa 23×23×4 santimetrli kvadrat ğiştdan ganç qorişmasi bilan terilgan; binoning tarhi kvadrat şaklida bölib, usti gumbaz bilan yopilgan. Inglizça Vikipediya binoning taşqi ölçamlarini taxminan 8×8,7 metr deb keltiradi. Devorlar va gumbaz orasidagi tört burçakda yirik kosasimon muqarnaslar joylaşgan bölib, ular kvadrat asosdan aylana gumbazga ötişni ta'minlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu yeçim Buxorodagi Somoniylar maqbarasidagiga öxşaydi.

Binoning eng körkam qismi — kirişdagi baland peştoq. Inglizça Vikipediyaga köra, Arabota maqbarasi peştoqli binolarning sanasi aniq ma'lum bölgan eng qadimiy namunasidir. ÖzME yozişiça, peştoqdagi ğiştlar turliça tartibda juftlab terilgan, çoklar orasiga ganç naqşlar kiritilgan, peştoq poyalarida kufiy yozuv bor, ravoq ustidagi uçta mehrobsimon tokça esa mayda naqşlar bilan bezatilgan. Rusça Vikipediyaga köra, kiriş ustidagi timpanda ganç ustiga öyilgan olti burçakli yulduz va romblardan iborat geometrik naqş saqlangan. Kirişning qarşisida, bino içida mehrob joylaşgan.

Rusça Vikipediyaga köra, peştoqdagi kufiy yozuvda hijriy 367-yil körsatilgan. Qabr toşlarida odatda marhumning vafot kuni va oyi ham yoziladi, bu yerda esa ular yöq; şu sababli tadqiqotçilar bu sanani qurilişning tugallangan vaqti deb hisoblaydi. Biroq maqbarani 11-asrga oid deb biluvçi boşqa fikr ham mavjud. Inglizça Vikipediyaga köra esa, peştoq atrofidagi Qur'on oyati bitilgan yozuvning saqlangan qismida qurilişning tugallanişi 979-yilning sentabr–oktabr oylari deb körsatilgan.

ÖzME'ga köra, Arabota maqbarasi Movarounnahrda saqlanib qolgan eng qadimiy musulmon maqbaralaridan biri bölib, uning peştoqi şu turdagi inşootlarning ilk yetuk namunasi sifatida 11–12-asrlar me'morligi rivojiga ta'sir körsatgan. Yodgorlik 2008-yil 18-yanvarda YuNESKO Jahon merosining dastlabki (nomzodlar) röyxatiga kiritilgan.