Diafragma

Diafragma (yunonça «diaphragma» — «tösiq», «parda») — fizika va texnikada biror tizimning qismlarini bir-biridan ajratib turuvçi yoki nur, zarra va suyuqlik oqimining köndalang kesimini çeklovçi tösiq. ÖzME bu atamaning optika, elektron optika, ölçaş texnikasi, turbinasozlik va gidrotexnikadagi ma'nolarini sanab ötadi. Anatomiyadagi diafragma — köks va qorin böşliqlarini ajratuvçi muskul — boşqa tuşunça bölib, u mazkur maqolada körilmaydi.12

Optikada diafragma — teleskop, mikroskop, spektroskop, foto- va kinoapparat kabi optik tizimlarda yoruğlik dastasining köndalang kesimini çeklaydigan noşaffof tösiq. Inglizça Vikipediyaga köra, u örtasida teşigi (aperturasi) bölgan yupqa parda bölib, teşikdan boşqa joydan nur ötkazmaydi; teşik markazi tizimning optik öqiga töğri keladi. ÖzME'ga köra, şaffof bölmagan ekrandagi kiçik teşik, linza yoki közgu gardişi ham diafragma vazifasini öynaydi. Inglizça Vikipediya inson közini tabiiy misol sifatida keltiradi: undagi rangdor parda — diafragma, qoraçiq esa apertura vazifasini bajaradi.

Rusça Vikipediyaga köra, diafragmalar optik tizimning qaysi qismida turgani va dastaning qaysi qismini çeklaşiga qarab nomlanadi. Eng muhimi — apertura diafragmasi: u optik öqdagi nuqtalardan çiqqan nurlar dastasini çeklab, tasvirning yoruğligini belgilaydi. Teşik kengaygan sari tasvir yoruğroq böladi. Teşikni ma'lum darajagaça toraytiriş tasvir sifatini yaxşilaydi, çunki eng köp xatolik (aberratsiya) beradigan çetki nurlar kesib taşlanadi, keskinlik çuqurligi esa oşadi. Biroq teşik haddan taşqari kiçraysa, uning çetlarida nurning difraksiyasi tufayli tizimning ajrata oliş qobiliyati pasayadi; şu bois diafragmaning eng maqbul ölçami tanlanadi.

ÖzME'ga köra, zamonaviy foto- va kinoobyektivlarda diafragma obyektiv içida, linzalar orasiga örnatiladi va iris diafragma şaklida yasaladi. U halqaga mahkamlangan bir neça öroqsimon yaproqçadan iborat; halqa burilganda teşikning kattaligi özgaradi. Inglizça Vikipediyaga köra, yaproqçalar soni ikkitadan yigirmatagaça bölişi mumkin, hozirgi obyektivlarning köpçiligida esa 5–10 ta. Töğri yaproqçalar teşikni köpburçak şakliga, egilgan yaproqçalar esa aylanaga yaqinlaştiradi; suratdagi yoruğ nuqtalar atrofidagi nurlar soniga qarab diafragma yaproqçalarini sanaş mumkin. Fotografiyaning ilk yillarida obyektivga almaştiriladigan teşikli plastinkalar qöyilgan.

ÖzME diafragmaning texnikadagi boşqa ma'nolarini ham keltiradi:

• Elektron optikada — zaryadlangan zarralar dastasining kesimini çeklovçi, elektr ötkazuvçi plastinkadagi tirqiş.
• Ölçaş texnikasida — quvurlardagi buğ, gaz va suyuqlik sarfini ölçaş uçun qöllanadigan teşikli disk; disk oldi va ortidagi bosimlar farqiga qarab sarf hisoblanadi.
• Turbinalarda — yönaltiruvçi apparat kurakçalari örnatiladigan halqasimon tösiq.
• Gidrotexnika inşootlarida — beton, temir-beton, metall yoki yoğoçdan yasalgan vertikal devor körinişidagi suv ötkazmaydigan element, gidravlik zulfinning bir qismi.