Kolorit

Kolorit (italyança colorito, lotinça color — «rang, böyoq») — tasviriy san'at asarida, avvalo rangtasvirda, ranglarning bir-biriga nisbatan tutgan örni, ular örtasidagi mutanosiblik va uyğunlik. Kolorit asarning rang tizimini, ya'ni rassom ranglarni qanday tanlagani, qanday birlaştirgani va ular orqali qanday kayfiyat yaratganini bildiradi. Rusça Vikipediyaga köra, kolorit ranglarni oddiygina «çiroyli» uyğunlaştiriş bilan çeklanmaydi: u asarning badiiy ma'nosini ifoda etadi va tomoşabinning asarni qanday qabul qilişiga bevosita ta'sir körsatadi.1

ÖzME'ga köra, kolorit asardagi ğoya va mazmunga, asar yaratilgan davrga, uslubga va muallifning şaxsiy didiga boğliq. U voqelikni ta'sirli körsatiş vositalaridan biri bölib, rassom uni ranglarning özaro uyğunligi, töqligi va keskinligini hisobga olib quradi. Rusça Vikipediyada ta'kidlanişiça, tabiatdagi yoruğlik va rang yorqinligi böyoqlarnikidan ança kuçli, şu sababli rassom tabiat ranglarini aynan takrorlay olmaydi — u böyoqlar imkoniyatiga mos «teng qiymatli» rang munosabatlarini topişi kerak. Tajribali usta oz sonli böyoq bilan ham, masalan, qizil, sariq va kökning özi bilan ham tabiatdagidan ifodaliroq rang tizimini yarata oladi.

Kolorit odatda umumiy taassurotiga köra tasniflanadi. Ranglar uyğunligiga qarab iliq (qizil, sariq, zarğaldoq ustun) va sovuq (kök, yaşil, binafşa ustun) kolorit farqlanadi. Bundan taşqari u sokin yoki jiddiy, yoruğ yoki töq, yorqin yoki xira bölişi mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, ifodali kolorit yaratiş uçun köpinça bitta yetakçi rang tanlanadi va qolgan tuslar unga böysundiriladi; şunday asarlar «oltinsimon», «kumuşsimon», «havorang» kolorit kabi sözlar bilan tavsiflanadi.

ÖzME tarixda ikki asosiy yöl bölganini qayd etadi. Örta asrlar san'atida narsalarning tabiiy rangidan köra ramziy ranglar köproq qöllangan. Keyinçalik esa voqelikni barça rang, tus, yoruğlik va soya imkoniyatlari bilan berişga intiliş kuçaygan. Murakkab va betakror kolorit ustalari sifatida Titsian, Velaskes, Vasiliy Surikov, Ilya Repin tilga olinadi. Özbekiston rassomlari orasida ÖzME Pavel Benkov, Tansiqboyev Örol, Zinaida Kovalevskaya va Çingiz Ahmarov asarlarini misol qilib keltiradi.

Naqş san'atida kolorit odatda bitta rangning (zangori, yaşil, qizil, jigarrang va boşqalar) hukmronligiga quriladi: masalan, yaşil muhitli naqşda boşqa barça tuslar yaşilga böysundiriladi. ÖzME'ga köra, «kolorit» sözi köçma ma'noda ham işlatiladi — biror narsaning öziga xos belgilari majmui, masalan, badiiy asardagi davr ruhi yoki milliy xususiyatlar «kolorit» deyiladi.