Viskozimetr

Viskozimetr (lotinça viscosus — «qovuşoq» va yunonça metreo — «ölçayman») — suyuqlik va gazlarning qovuşoqligini, ya'ni oqişga qarşilik körsatiş xususiyatini aniqlaydigan asbob. Rusça Vikipediyaga köra, viskozimetrlar moddaning dinamik yoki kinematik qovuşoqligini ölçaydi; Xalqaro birliklar tizimida dinamik qovuşoqlik paskal-sekundda (Pa·s), kinematik qovuşoqlik esa kvadrat metr taqsim sekundda (m²/s) ifodalanadi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, viskozimetrlarda yo suyuqlik qözğalmay turadi va uning içida jism harakatlanadi, yo aksinça, jism qözğalmas bölib, suyuqlik uning yonidan oqib ötadi. Ikki holatda ham suyuqlik bilan sirt örtasidagi işqalaniş kuçi qovuşoqlik ölçovi bölib xizmat qiladi. Ölçov aniq bölişi uçun oqim laminar, ya'ni qatlamli bölişi kerak. Oddiy viskozimetrlar oqiş şaroitiga boğliq bölmagan doimiy qovuşoqlikni ölçaydi; oqiş tezligiga qarab qovuşoqligi özgaradigan moddalar uçun reometr deb ataluvçi murakkabroq asboblar qöllanadi.

ÖzME'ga köra, kapillyar, rotatsion, şarçali va ultratovuşli viskozimetrlar eng keng tarqalgan.

• Kapillyar viskozimetr. Ma'lum hajmdagi suyuqlik yoki gazning ingiçka nayça — kapillyardan oqib ötiş vaqtiga asoslangan. Inglizça Vikipediyaga köra, U şaklidagi şişa kapillyar viskozimetrlar nemis kimyogari Vilgelm Ostvald nomi bilan ham ataladi; suyuqlik sathining ikki belgi orasidan ötiş vaqti asbobning darajalaş koeffitsiyentiga köpaytirilib, kinematik qovuşoqlik topiladi.
• Rotatsion viskozimetr. Sinalayotgan modda ikki öqdoş jism — silindr, konus yoki sfera orasidagi tirqişga solinadi. Ulardan biri aylanadi, ikkinçisi qözğalmay turadi. ÖzME'ga köra, qovuşoqlik ma'lum burçak tezligidagi burovçi momentga yoki ma'lum momentdagi burçak tezligiga qarab hisoblanadi.
• Şarçali viskozimetr. Qovuşoqlik modda içida tuşayotgan şarçaning tezligiga qarab aniqlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu usul 1851-yilda Jorj Stoks keltirib çiqargan qonunga asoslanadi: şarning ölçami, ziçligi va barqaror tuşiş tezligini bilgan holda qovuşoqlikni hisoblaş mumkin.
• Ultratovuşli viskozimetr. ÖzME'ga köra, magnitostriksion materialdan yasalgan, sinalayotgan muhitga botirilgan plastinka tebranişlarining qança tez sönişini ölçaşga asoslangan.

ÖzME'ga köra, ayrim viskozimetrlar qovuşoqlikni şartli birliklarda ifodalaydi. Ular darajalarga bölingan nayçali idiş bölib, qovuşoqlik ma'lum hajmdagi suyuqlikning nayçadan oqib çiqiş vaqtiga qarab baholanadi va sekundlarda yoki Engler gradusida ifodalanadi. Bunday asboblar ayniqsa moylar va neft mahsulotlarining sifatini tekşirişda qulay.