Analiz va sintez

Analiz va sintez (yunonça analysis — «ajratiş, yeçiş» va synthesis — «birlaştiriş, qöşiş») — inson borliqni biliş jarayonida foydalanadigan, bir-biri bilan uzviy boğliq ikki tadqiqot usuli. Analiz (tahlil) örganilayotgan narsa yoki hodisani fikran yoki amalda tarkibiy qismlarga ajratiş, sintez esa bu qismlarni yana yaxlit holga keltirib, narsani bir butun sifatida örganişdir. Inglizça Vikipediyaga köra, analiz murakkab mavzu yoki moddani yaxşiroq tuşuniş uçun kiçikroq bölaklarga bölişdir, sintez esa uning teskarisi — bölaklarni yangi yoki boşqaça yaxlitlikka birlaştiriş.1

ÖzME'ga köra, bizni örab turgan olam xilma-xil xususiyatlarga ega bölgan murakkab narsa va hodisalardan iborat. Ularni bilib oliş uçun avval tarkibiy qismlarga ajratiş, ya'ni tahlil qiliş zarur. Biroq faqat tahlilning özi narsani töla tuşunişga yetmaydi: alohida qismlar haqidagi bilim yana birlaştirilişi, ular örtasidagi aloqalar anglanişi kerak. Sintez aynan analiz natijalariga tayanib, narsani yaxlit holda tiklaydi. Şu bois bu ikki usul bir-birini töldiradi: ÖzME ta'kidlaganidek, analizsiz sintez çuqur bilim bermaydi, sintez bilan yakunlanmagan analiz esa yetarli bölmaydi.

ÖzME'ga köra, analiz va sintez faoliyatining fiziologik asosi — boş miya katta yarim şarlari pöstidir, ammo bu faoliyat insonning ijtimoiy hayoti va mehnati jarayonida şakllanadi. Fikrlaşda analiz va sintez mavhum tuşunçalar yordamida amalga oşadigan mantiqiy usullar sifatida namoyon böladi va abstraksiya, umumlaştiriş kabi boşqa usullar bilan çambarças boğlanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, bu usullar matematika va mantiqda Aristoteldan oldin ham qöllangan. Qadimgi matematikada analiz izlanayotgan narsani topilgan deb faraz qilib, undan ma'lum haqiqatgaça mulohaza yuritiş, sintez esa aksinça, ma'lum haqiqatdan boşlab izlanayotgan natijani isbotlaş ma'nosini bergan; bu ta'rif Yevklid «Negizlar» kitobiga ilova qilingan va ehtimol Yevdoksga tegişli. Yangi davrda analizni ilmiy usul sifatida asoslaş Rene Dekart, Galileo Galiley va Isaak Nyuton nomlari bilan boğlanadi.

Kimyoda analiz moddaning tarkibini aniqlaşga xizmat qiladi: sifat analizi qaysi tarkibiy qismlar borligini, miqdoriy analiz esa ularning nisbatini topadi. Sintez esa oddiy moddalardan murakkabroq birikmalarni olişni anglatadi. Tilşunoslikda gapni bölaklarga ajratiş, adabiyotşunoslikda asarni tahlil qiliş, tibbiyotda kasallik belgilarini alohida örganib, umumiy taşxis qöyiş ham şu ikki usulning amaliy körinişlaridir.

Analiz va sintez har qanday ilmiy izlanişning, kundalik fikrlaşning ham asosida yotadi. Narsani avval qismlarga ajratib, keyin yaxlit holda qayta tasavvur qiliş uning tuzilişini, qismlar örtasidagi aloqalarni va butunning yangi xossalarini tuşunişga imkon beradi.