Platsenta

Platsenta (yunonça plakus — «kulça»), bola örni, yöldoş — homiladorlik davrida vaqtinça hosil böladigan va homila bilan ona organizmini boğlab, ular örtasida moddalar almaşinuvini ta'minlaydigan a'zo. Inglizça Vikipediyaga köra, platsenta homila va ona qon aylaniş tizimlari örtasida oziq moddalar, gazlar va çiqindilar almaşinuviga xizmat qiladi, ayni paytda homiladorlikni boşqaradigan gormonlar işlab çiqaruvçi muhim endokrin a'zo hamdir. Nomi lotinça «yassi kulça» ma'nosidagi sözdan olingan: odam platsentasi dumaloq va yassi şaklga ega.1

ÖzME'ga köra, homila platsenta orqali ona qonidan kislorod va oziq moddalar oladi, unga esa karbonat angidrid va modda almaşinuvi qoldiqlarini beradi. Platsenta homilaga kiradigan moddalarni boşqarib, himoya tösiği vazifasini ham bajaradi. Unda fermentlar va vitaminlar böladi, ona organizmiga ta'sir qiladigan gormonlar — xorionik gonadotropin, estrogenlar, progesteron va boşqa moddalar sintezlanadi.

ÖzME'ga köra, platsenta homiladorlikning törtinçi oyida töliq şakllanadi. Me'yorida rivojlangan platsenta dumaloq, qalin va yumşoq bölib, kulçaga öxşaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, odam platsentasining uzunligi örtaça 22 santimetr, qalinligi 2—2,5 santimetr, oğirligi taxminan 500 gramm, rangi esa töq qizil-kökimtir. Homila unga kindik tizimçasi orqali birikadi; kindikning uzunligi 55—60 santimetr bölib, içida ikki arteriya va bitta vena bor.

Platsentaning ikki yuzasi farqlanadi: baçadon devoriga qaragan ona yuzasi (bazal plastinka) va amnion, ya'ni homila pufagi böşliğiga qaragan homila yuzasi. Kindik qon tomirlari aynan homila yuzasiga birikib, tarmoqlanib ketadi.

ÖzME'ga köra, platsenta faoliyatining buzilişi homiladorlikda turli asoratlarga — bolaning muddatidan oldin tuğilişi, platsentaning erta köçişi, homiladorlik toksikozlari va boşqalarga olib kelişi mumkin. Şu sababli homiladorlik davomida platsentaning holati muntazam tekşirilib boriladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, platsenta sut emizuvçilarda taxminan 150—166 million yil oldin paydo bölgan va platsentali sut emizuvçilarning keng tarqalişida muhim omil bölgan. U baliqlar va ayrim sudralib yuruvçilarda ham bir-biridan mustaqil ravişda bir neça marta vujudga kelgan. Turli hayvonlar platsentasi tuzilişi jihatidan bir-biridan sezilarli farq qiladi.

Botanikada ham platsenta atamasi qöllanadi. ÖzME'ga köra, gulli ösimliklarda u tugunça içidagi uruğkurtaklar birikadigan ösimta, qirqquloqsimonlarda esa sporangiylar joylaşgan börtmadir. Uruğkurtak platsenta orqali ona ösimlik bilan boğlanib turadi.