Kondensatsiya

Kondensatsiya (lotinça «condensatio» — «quyuqlaniş, ziçlaşiş»), kondensatlaniş — fizika va kimyoda ikki xil ma'noda işlatiladigan atama. Birinçi ma'noda u gaz yoki buğ holatidagi moddaning sovişi yoki siqilişi natijasida suyuq yoki qattiq holatga ötişini bildiradi; bu jarayon buğlanişning teskarisidir. Ikkinçi ma'noda organik kimyoda bir neça molekula birikib, oddiy kiçik molekula ajralib çiqadigan reaksiya ham kondensatsiya deb ataladi.12

ÖzME'ga köra, muayyan modda kondensatsiyasi faqat şu moddaning kritik haroratidan past haroratda sodir böladi. Kritik nuqta bilan uçlama nuqta oraliğidagi haroratlarda modda suyuq holatga, yanada pastroq haroratlarda esa bevosita kristall holatga ötadi. Gaz holatdan suyuq yoki qattiq holatga ötişda ma'lum miqdorda issiqlik ajraladi; bu issiqlik moddani şu harorat va bosimda buğlatiş uçun sarflanadigan issiqlikka teng. Boşqaça aytganda, kondensatsiyaning soliştirma issiqligi soliştirma buğlaniş issiqligiga tengdir. Buğlaniş va kondensatsiya doim bir vaqtda keçadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, buğ sovitilganda yoki siqilganda gaz fazadagi molekulalar ziçligi töyiniş çegarasiga yetadi va kondensatsiya boşlanadi; bu jarayon gaz içida molekulalar töplamlari paydo bölişidan yoki gazning suyuq yoxud qattiq sirtga tegişidan boşlanadi. Gaz bevosita qattiq holatga ötsa, bu desublimatsiya (inglizça «deposition») deb ataladi.

ÖzME qattiq jism yoki suyuqlik sirtida böladigan sirtiy kondensatsiyani va buğ hajmining öz içida — aerozol zarralari, gaz ionlari yoki ziçlik tasodifiy oğişlari atrofida — boradigan hajmiy kondensatsiyani ajratadi. Rusça Vikipediyaga köra, sovitilgan sirtdagi kondensatsiya ham ikki xil böladi: suyuqlik sirtni höllasa, uzluksiz parda hosil böladi (pardali kondensatsiya); höllamasa, suyuqlik tomçilar şaklida yiğilib tez oqib tuşadi (tomçili kondensatsiya). Tomçili kondensatsiyada issiqlik almaşinuvi ança jadal, biroq amalda uni ta'minlaş qiyin, şu sababli issiqlik almaşinuv apparatlarida odatda pardali kondensatsiya keçadi.

ÖzME'ga köra, atmosferadagi suv buğining kondensatlanişi natijasida bulut, tuman, şudring va qirov hosil böladi. Kondensatsiya turli issiqlik almaşinuv apparatlarida qöllanadi va distillaş (haydaş) jarayonining asosini taşkil qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, issiqlik elektr stansiyalarida kondensatsiyaning eng muhim qöllanişi — buğ turbinalarining kondensatorlari bölib, ularda buğ suv bilan sovitiladigan quvurlar sirtida suyuqlikka aylanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, kondensatsiya yordamida havodan suv yiğadigan inşootlar ham bor, masalan havo quduqlari va tumanni uşlovçi tör devorlar.