Detektiv film

Detektiv film (inglizça «detective» — «izquvar», lotinça «detego» — «oçmoq, foş qilmoq») — jinoyat va uning foş etilişi haqida hikoya qiluvçi kino janri. ÖzME'ga köra, bu janrdagi filmlar çigal jinoiy hamda davlatga qarşi qaratilgan işlarning qanday oçilganini körsatadi. Rusça Vikipediyaga köra, detektiv filmlarning boş qahramonlari qonunbuzarlar va ularning qurbonlari, tergovçilar, izquvarlar, politsiya xodimlari, advokatlardir. Bu janr tomoşabinning jinoiy olamga nazar taşlaş istagi bilan bunday tajribaning hayotdagi xavfli oqibatlaridan uzoq turiş xohişi örtasidagi qarama-qarşilikka tayanadi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, jumboqli (mystery) filmlar markazida odatda biror jinoyat, köpinça qotillik turadi va uni politsiyaçi, xususiy izquvar yoki havaskor tergovçi işora va dalillar, mantiqiy xulosalar yordamida oçadi. Tomoşabinga jinoyatga sababi bor, lekin aybdor bölmagan gumondorlar ketma-ket körsatiladi. Kutilmagan yakun janrning muhim belgisidir. ÖzME'ga köra, detektiv film josuslik filmlari va trillerlarni ham öz içiga oladi.

ÖzME dastlabki detektiv filmlardan biri sifatida Ferdinand Zekka rejissyorligidagi «Bir jinoyat tarixi»ni (1901) tilga oladi. Rusça Vikipediyaga köra, Şerlok Xolms haqidagi ilk ekran asari «Hayron qolgan Şerlok Xolms» 1900-yilda suratga olingan. ÖzME janr asosçisi deb fransuz rejissyori Viktoren Jasseni hisoblaydi: u 1908–1909-yillarda izquvar Nik Karter haqida film-serial yaratgan. 1913–1914-yillarda Fransiyada Lui Fyoyadning beş seriyali «Fantomas» filmi ekranlarga çiqqan. Rusça Vikipediyaga köra, Fyoyadning keyingi seriallari Amerika kinosiga ham ta'sir qilgan, Edgar Allan Poning asarlari esa 1910-yillardayoq ekranlaştirila boşlagan.

ÖzME'ga köra, 1930-yillarda komediya unsurlari va çuqur psixologik talqinga ega detektiv filmlar paydo bölgan, janrning uzluksiz rivoji esa 1940-yillardan boşlangan. Bu davrning maşhur asarlari qatorida Jon Xyustonning «Malta loçini», Orson Uellsning «Şanxaylik xonim» va Alfred Xiçkokning «Arqon» filmlari bor. Inglizça Vikipediyaga köra, 1930-yillarda yirik studiyalar Perri Meyson, Çarli Çan kabi izquvarlar haqida turkum filmlar çiqargan, 1940-yillarga kelib bunday turkumlar asosan arzon «B» toifali filmlar sifatida suratga olingan. 2010-yillar oxirida «Şarq ekspressidagi qotillik» (2017) va «Pişaqlar çiqdi» (2019) kabi filmlar janrga qiziqişni yana oşirgan.

ÖzME'ga köra, birinçi özbek detektiv filmi 1933-yilda suratga olingan «Ölim quduği»dir. ÖzME eng yaxşi özbek detektiv filmlari qatorida Zuhur Sobitovning «Ehtiyot böling! Ilon!», Melis Oğamirzayevning «Oltin teri», Yöldoş A'zamov va Z. Royzmanning «Parol — Regina mehmonxonasi» filmlarini, şuningdek «Falokat oyoq ostida», «Haqiqatgöylikning aççiq mevasi» va Elyor Eşmuhamedovning «Karaxtlik» filmlarini sanab ötadi.