Gidratlar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Gidratlar (yunonça «hydor» — «suv») — oddiy yoki murakkab moddalarning suv bilan birikişi, ya'ni gidratlanişi natijasida hosil böladigan birikmalar. ÖzME'ga köra, gidratlanişga tuzlar, kislotalar, asoslar va organik birikmalar uçraydi, hosil bölgan gidratlar esa qattiq, suyuq yoki gaz holida bölişi mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, gidratlaniş suv molekulalari parçalanmagan holda boradi; zarralar örtasida elektrostatik va van-der-Vaals kuçlari ta'sir qiladi, ba'zan koordinatsion yoki vodorod boğlar ham hosil böladi.12
Tarkibi va yozilişi
13ÖzME'ga köra, gidrat tarkibidagi suv butun molekulalar şaklida böladi, kimyoviy formulalarda esa u alohida yoziladi: masalan, magniy xloridning olti molekula suvli gidrati MgCl2·6H2O tarzida körsatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, formuladagi suv molekulalari soni yunonça son qöşimçalari bilan ifodalanadi: bir molekula suvli birikma monogidrat, olti molekula suvlisi geksagidrat deyiladi. Harorat oşirilganda yoki atrofdagi suv buği bosimi kamaytirilganda gidrat suvini yöqotadi. Suvini yöqotgan modda suvsiz (angidrid) holatga ötadi; ayrim suvsiz moddalar havodan namni şunçalik oson yutadiki, ular quritiş vositasi sifatida işlatiladi.
Kristallogidratlar
13ÖzME'ga köra, suvli eritmalardan gidrat holida kristallangan tuzlar, kislotalar va asoslar kristallogidratlar, ular tarkibidagi suv esa kristallizatsiya suvi deb ataladi. Kristallogidratlar alohida kimyoviy moddalar sifatida namoyon böladi. Masalan, magniy xlorid 2, 4, 6, 8 va 12 molekula suvli kristallogidratlar hosil qiladi; gips, kizerit, karnallit kabi tabiiy minerallar ham gidratlardir. Rusça Vikipediya mis kuporosi CuSO4·5H2O va glyukoza monogidratini misol qilib keltiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, kobalt(II) xlorid suv biriktirganda kökdan puşti rangga kiradi, şu sababli namlik indikatori sifatida qöllanadi.
Boşqa turlari
13ÖzME'ga köra, kolloid zarralar gidratlanganda adsorbsion gidratlar hosil böladi. Ularning tarkibi doimiy emas, buğ bosimi va haroratga boğliq: masalan, silikat kislota gelida suv 25 foizgaça yetişi mumkin. Seolitlar va oqsillar kabi ayrim moddalarning kristallari ham ma'lum miqdorda suv molekulalarini yuta oladi. Rusça Vikipediyaga köra, gaz gidratlari (klatratlar) ham mavjud: ularda suv molekulalari kristall panjara hosil qiladi, metan yoki xlor kabi gaz molekulalari esa uning böşliqlari içida joylaşadi.
Tuşunçaning çegarasi
13Rusça Vikipediyaga köra, ilgari qizdirilganda suv ajratadigan har qanday birikma gidrat deb atalgan, masalan natriy gidroksid «natriy oksid gidrati» deyilgan. Hozir esa faqat suv molekulasi alohida tuzilma birligi sifatida saqlanadigan birikmalargina gidrat hisoblanadi. ÖzME ham gidroksidlar, spirtlar va uglevodlarni gidratlarga kiritmaydi, çunki ularda suv molekulasi örnida element atomlari va gidroksil guruhlar böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, organik kimyoda esa suv yoki uning elementlari (H va OH) birikişidan hosil bölgan modda ham gidrat deb ataladi; masalan, etil spirti etilenning gidrati sifatida qaralişi mumkin.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Gidratlar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3093 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGidratlar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3093
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3093
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Гидратыru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Hydrateen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 2-jild, 275-b.manbaa.uz · ÖzME, 2-jild, 275-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.