Amnistiya

Amnistiya (yunonça «amnestia» — «unutiş, keçiriş») — davlat hokimiyati oliy organining muayyan toifadagi huquqbuzarlarni jazodan töla yoki qisman ozod qiliş, jazoni yengilroği bilan almaştiriş yoki jinoyat işini tugatiş haqidagi akti. ÖzME'ga köra, xalq orasida u «umumiy afv» deb ham ataladi va insonparvarlik tamoyilining namoyon bölişi sifatida qaraladi.12

Rusça Vikipediyaga köra, amnistiya afv etişdan şunisi bilan farq qiladi: u alohida aniq şaxslarga emas, balki umumiy belgilar bilan ajratilgan butun bir toifalarga — masalan, ayollarga, voyaga yetmaganlarga, qisqa muddatga hukm qilinganlarga — taalluqli böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, amnistiya oddiy afvdan kengroq tuşunça bölib, sodir etilgan huquqbuzarlikning huquqiy oqibatlarini butunlay yöqqa çiqaradi.

Rusça Vikipediyaga köra, amnistiya odatda insonparvarlik bilan asoslanadi, biroq uning amaliy vazifalari ham bor: jazoni ijro etiş muassasalaridagi mahkumlar sonini kamaytiriş yoki qurolli mojaroni tugatiş kabi siyosiy maqsadlarga erişiş. Köp davlatlarda amnistiya milliy bayramlar va yubileylarga bağişlab e'lon qilinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, amnistiya qimmatga tuşadigan sud jarayonlaridan qoçiş, huquqbuzarlarni ixtiyoriy ravişda organlarga murojaat qilişga undaş va jamiyatda yaraşuvga erişiş vositasi bölişi mumkin. Şu bilan birga u jazosizlikka yöl oçişi mumkinligi uçun tanqid ham qilinadi; xalqaro sudlar genotsid, insoniyatga qarşi jinoyatlar va harbiy jinoyatlar uçun amnistiyani tan olmaydi.

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, tarixda ma'lum bölgan ilk amnistiyalardan biri miloddan avvalgi 404-yilda Afinada Trasibul tomonidan, «Öttiz tiran» hokimiyati ağdarilgandan söng e'lon qilingan; unda ötgan voqealarni unutiş taklif etilgan. Qadimgi Rim respublikasida amnistiya xalq yiğinlari, keyinroq senat qarori bilan berilgan, imperiya davrida esa bu huquqni imperatorlar özlariga olgan va amnistiya afv bilan deyarli qöşilib ketgan. Örta asrlar Yevropasida qirollar köpinça taxtga ötirgan, uylangan yoki merosxöri tuğilgan kunlarda amnistiya e'lon qilganlar. Rusça Vikipediyaga köra, faqat 19-asrda sud-huquq tizimi rivojlanişi bilan amnistiya afvdan maqsadi va huquqiy ahamiyatiga köra farq qiladigan mustaqil institutga aylangan. Inglizça Vikipediya maşhur amnistiyalar qatorida 1868-yilda AQŞ prezidenti Endru Jonson tomonidan fuqarolar uruşidan söng e'lon qilingan umumiy amnistiyani ham tilga oladi.

ÖzME'ga köra, Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi mamlakat Prezidentiga amnistiya haqidagi hujjatlarni qabul qiliş va sudlar tomonidan hukm qilingan fuqarolarni afv etiş vakolatini bergan. ÖzME ma'lumotiça, mustaqillik e'lon qilinganidan 2001-yil 1-yanvargaça Prezidentning amnistiya haqidagi 11 ta farmoni e'lon qilingan. ÖzME amnistiya asosida ozod qilingan şaxslar yana jinoyat sodir etmasliklari lozimligini alohida ta'kidlaydi: takroran jinoyat qilgani uçun hukm etilgan şaxsga keyinçalik qabul qilingan amnistiya qöllanilmaydi.