Bajan Creole
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Bajan, şuningdek Bajan Creole — Karib dengizidagi Barbados orolida sözlaşiladigan, ingliz tiliga asoslangan kreol tili. Unda Ğarbiy va Markaziy Afrika hamda Britaniya ta'siri seziladi.
Tasnifi
13Bajan ingliz tiliga asoslangan kreol tillar qatoriga kiradi. U grammatikasi jihatidan standart ingliz tiliga eng yaqin Karib kreoli hisoblanadi. Uning kreol xususiyatlari oldingi pidjin holatidan yoki qöşni ingliz tiliga asoslangan kreol tillar bilan aloqadan kelib çiqqanmi, bu borada ilmiy munozara bor.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Bajan Barbadosda tarqalgan. Ethnologue ma'lumotiga köra, 2018-yilda 260 000 barbadoslik Bajanda ona tili sifatida sözlaşgan, 30 000 kişi esa ingliz tilini ona tili sifatida bilgan. Bosma naşrlarda, ommaviy axborot vositalarida, sud tizimida, hukumatda va kundalik işbilarmonlikda odatda standart ingliz tili qöllanadi. Bajan esa norasmiy vaziyatlarda, musiqada va ijtimoiy şarhlarda işlatiladi. Orol böylab lahja xilma-xilligi mavjud. Orolda rastafari tarafdori bölgan barbadoslar odatda töliq Bajanga qaraganda Yamayka talaffuziga yaqinroq gapiradi. Mintaqada Bajan Beliz va Gayana kreollari bilan aloqadorlikka ega.
Yozuvi
13Bajan asosan oğzaki til bölib, standartlaştirilgan yozma şakli yöq. Şu sababli imlo kişidan kişiga keskin farq qilişi mumkin. Bajan söz va gaplari asosan aytilişiga qarab yoziladi. Yangi atamalar, ifodalar va idiomalar har yili ötkaziladigan Crop Over festivalida kuylanadigan ijtimoiy şarhlar orqali muntazam qöşilib boradi.
Tarixi
13Bir tarixiy modelga köra, Bajan Ğarbiy Afrikadan majburan olib kelingan, qul qilingan va ingliz tilida gapirişga majbur etilgan odamlar tomonidan şakllangan; ular tilni nomukammal örgangan. Keyinçalik Bajan qul egalari har doim ham tuşunavermaydigan muloqot vositasiga aylangan. Yamayka, Gayana yoki Trinidaddan farqli ölaroq, 1800-yildan keyin Barbadosga Afrikada tuğilgan qullar kam keltirilgan. Şu bois afrikalik barbadoslar Britaniya mustamlakasi örnatilgaç nisbatan tez “bajanlaşgan”. Kerolayna provinsiyasiga köçiş tufayli Bajan Amerika inglizça va Kerolinalarda gapiriladigan Gullah tiliga ta'sir körsatgan.
Xususiyatlari
13Talaffuzda /θ/ va /ð/ tovuşlari /t/ va /d/ ga qöşilib ketgan (masalan, “ting”, “de”). Boşqa köpçilik Karib kreollaridan farqli ravişda Bajan töliq rotik: r tovuşi talaffuz etiladi. Böğin oxiridagi /t/ köpinça çöziq undoş [ʔ] (glottal) tovuşga aylanadi.
Olmoşlarda egalik va qaratqiç-tuşum şakllari birinçi şaxs birlikdan taşqari farqlanmaydi. Köplikdagi “siz” wunna deyiladi. Söroq gaplar odatda darak gap şaklida, faqat ohang kötarilişi bilan farqlanadi, masalan: “Wunna win de cricket?”. Axborot söraydigan gaplarda “wha” kabi söroq söz keladi: “Wha he wan?”.
Fe'llar kamdan-kam tuslanadi. Zamon tense indicator deb ataladigan maxsus sözlar orqali bildiriladi: hozirgi zamon is yoki does, tugallangan hozirgi zamon duh, ötgan tugallangan did yoki dih, kelasi zamon gun yoki gon. Oddiy ötgan zamon fe'l negiziga teng, masalan, “He walk town”. Bajanda nol kopula ham uçraydi: “We in de garage”. Inkor körsatkiçlar oxiriga n qöşiş yoki ain sözini qöyiş bilan hosil qilinadi.
Bajan sözlarining aksariyati ingliz tilidan, lekin köp söz Ğarbiy Afrika tillaridan olingan; eng katta uluş igbo tilidan. Masalan, wunna igbo unu dan, obeah igbo obia dan, Bim (Barbadosning laqabi) igbo bé mụ́ dan, duppy esa Twi tilidagi adope dan keladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Bajan Creole // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/31 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APABajan Creole. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/31
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/31
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.