Kutikula

Kutikula (lotinça «cuticula» — «yupqa teri») — hujayra, töqima yoki organ sirtini qoplab turadigan pişiq, ammo egiluvçan himoya qatlami. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, bu atama ösimliklar va hayvonlardagi kelib çiqişi, tuzilişi va kimyoviy tarkibi turliça bölgan bir neça xil qoplamani bildiradi. ÖzME kutikulani ikki asosiy ma'noda — hayvonlar epiteliysi sirtidagi qavat va ösimliklarning yer ustki organlarini qoplovçi qatlam sifatida körib çiqadi.12

ÖzME'ga köra, umurtqasiz hayvonlarda kutikula gipoderma, ya'ni bir qavatli epiteliy tomonidan hosil qilinadi va asosan tayanç hamda himoya vazifasini bajaradi. Uning tarkibiga xitin, oqsillar, lipidlar va mineral moddalar kiradi: xitin va oqsillar qatlamning mustahkamligini, lipidlar esa suv ötkazmasligini ta'minlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, böğimoyoqlilar kutikulasining asosiy tarkibiy qismi N-atsetilglyukozamin birliklaridan tuzilgan polisaxarid — xitin bölib, u oqsillar bilan özaro tikilgan; qattiqlik darajasi oqsillar turi va xitin miqdoriga boğliq. Yumaloq çuvalçanglar kutikulasi esa asosan kollagenlardan iborat.

ÖzME'ga köra, böğimoyoqlilarning kutikulasi qattiq bölgani uçun ularning ösişiga xalaqit beradi, şu sababli bu hayvonlar vaqti-vaqti bilan pöst taşlab, ya'ni tullab ösadi. Kutikula dastlab yassi çuvalçanglarda paydo bölgan; tangaçalar, qalqonlar, tuklar va qillar ham undan hosil böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, böğimoyoqlilar kutikulasida nanotuzilmalar hosil qiladigan struktura ranglari ham uçraydi.

ÖzME'ga köra, umurtqali hayvonlar va odamda kutikula içak, nafas va siydik yöllari kabi içki organlar içki yuzasini qoplovçi epiteliy hujayralari sirtidagi mikrovorsinkalar majmuidan iborat. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, kundalik tilda va tibbiyotda kutikula deb tirnoq atrofidagi qalinlaşgan teri (eponixiy) hamda soç tolasini çerepitsa kabi qoplab turadigan yupqa tangaçasimon hujayralar qatlami ham ataladi.

ÖzME'ga köra, ösimliklarda kutikula barg, poya va ayrim mevalar kabi yer ustki organlarni qoplab turadigan, kutin deb ataladigan yoğsimon moddadan iborat qatlamdir. Kutin epidermis hujayralarida sintezlanib, sirtga çiqadi va kutikulani hosil qiladi, qisman esa hujayra qobiğining taşqi devoriga şimiladi. Kutikula va unga tutaş hujayra qobiği birgalikda sellyuloza, pektin, kutin, mum va boşqa moddalardan tarkib topgan köp qavatli tuzilma hosil qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, suv ösimliklarida kutikula bölmaydi. ÖzME'ga köra, quruq şaroitga moslaşgan ösimliklar — kserofitlarda kutikula ayniqsa yaxşi rivojlangan va mum kristallari bilan qoplangan böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, barg sirtidagi mum qatlami uni suv yuqmaydigan qiladi: suv tomçilari sirtda yumalab, çang va ifloslikni oqizib ketadi.