Beton

Beton (fransuzça «béton») — boğlovçi modda, suv va töldirgiçlar qorişmasining ziçlaşib qotişi natijasida hosil böladigan sun'iy toş quriliş materiali. Boğlovçi sifatida köpinça sement, töldirgiç sifatida esa şağal, çaqiqtoş va qum işlatiladi; ba'zan xossalarni yaxşilaş uçun maxsus qöşimçalar qöşiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, beton suvdan keyin dunyoda eng köp işlatiladigan modda va eng keng tarqalgan quriliş materialidir.12

Rusça Vikipediyaga köra, sement va suv betonning faol qismlari hisoblanadi: ular örtasidagi kimyoviy reaksiya natijasida sement toşi hosil bölib, töldirgiç donalarini yaxlit massaga birlaştiradi. Inglizça Vikipediya bu jarayonni gidratatsiya deb ataydi; u issiqlik ajralişi bilan keçadi, şuning uçun atrof harorati qotiş tezligiga sezilarli ta'sir qiladi. Bitum yoki smola kabi organik boğlovçilarda esa qorişma suvsiz tayyorlanadi — masalan, asfaltbeton şunday olinadi.

Betonsimon materiallar juda qadimdan ma'lum. Rusça Vikipediyaga köra, eng qadimgi beton pol Serbiyadagi Lepenski Vir manzilgohida topilgan va miloddan avvalgi 5600-yilga oid deb hisoblanadi. Qadimgi Rimda beton jamoat binolarida keng qöllangan; Panteon gumbazi hanuzgaça armaturasiz betondan qurilgan eng katta gumbaz sanaladi. ÖzME'ga köra, qadimda boğlovçi sifatida loy, gips, ohak va asfaltdan foydalanilgan, gumbaz, ravoq va yirik inşootlar şu tarzda qurilgan.

Ğarbiy Rim imperiyasi qulagaç, bu texnologiya Yevropada deyarli unutilgan. Rusça Vikipediya qayd etişiça, 18-asr örtalarida ingliz muhandisi Jon Smiton suv ostida qotadigan sement olişga erişgan va uni 1759-yilda Eddiston mayoğini qurişda qöllagan. Inglizça Vikipediyaga köra, 19-asr boşlarida portlandsement ixtiro qilingan. ÖzME ta'kidlaganidek, beton texnologiyasining rivoji sement işlab çiqarişning takomillaşuvi bilan boğliq bölgan, 19-asrda temirbetonning paydo bölişi esa betonni ommaviy materialga aylantirgan.

ÖzME betonni bir neça belgiga köra tasniflaydi. Hajmiy massasiga köra juda oğir (2500 kg/m³ dan ziyod), oğir (1800–2500 kg/m³), yengil va alohida yengil (500 kg/m³ dan past) betonlar ajratiladi. Boğlovçi turiga köra sementli, silikatli, gipsli betonlar, asfaltbeton va polimerbeton mavjud. Vazifasiga köra esa sanoat va fuqaro qurilişi uçun oddiy beton, gidrotexnika, yöl qurilişi, issiqlik izolyatsiyasi va bezak betonlari, şuningdek kimyoviy ta'sirga, olovga yoki radioaktiv nurlanişga çidamli maxsus betonlar farqlanadi.

Betonning eng muhim sifat körsatkiçi — siqilişga mustahkamligi; uning markasi aynan şu xossa bilan belgilanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, köp konstruksiyalarda betonning çözilişga çidamini oşiriş uçun içiga pölat armatura joylanadi va temirbeton hosil qilinadi. Beton qorişmadan farq qiladi: qorişmada faqat mayda töldirgiç bölib, u asosan ğişt va toşlarni biriktiriş uçun işlatiladi.