Ofiolitlar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Ofiolitlar (yunonça «ophis» — «ilon» va «lithos» — «toş») — öta asosli va asosli magmatik jinslar hamda çuqur dengiz çökindilaridan iborat, birgalikda uçraydigan toğ jinslari majmui. ÖzME'ga köra, bu majmuaga dunit, peridotit, piroksenit va gabbro kabi intruziv jinslar, effuziv jinslar va asosan çuqur suv yotqiziqlaridan iborat çökindi qatlamlar kiradi. Inglizça Vikipediya ofiolitni okean pösti va uning ostidagi yuqori mantiyaning kötarilib, köpinça qit'a jinslari ustiga çiqib qolgan bölagi deb ta'riflaydi.12
Nomi
13Inglizça Vikipediyaga köra, nom ayrim ofiolitlar sirtining ilon teriga öxşaşidan kelib çiqqan; ayniqsa serpentinit ilon pöstini eslatadi, ba'zi ofiolitlar esa yaşil rangda böladi. Rusça Vikipediya qayd etişiça, 19-asrda «ofiolit» atamasi faqat özgargan öta asosli jinslar — serpentinitlarga nisbatan işlatilgan.
Örganiliş tarixi
13ÖzME'ga köra, ofiolit tuşunçasini 1905-yilda Gustav Şteynman fanga kiritgan (rusça Vikipediya uni nemis geologi deb körsatadi). Rusça Vikipediyaga köra, Şteynman bu atamani alohida jinsga emas, burmali tizimlarning markaziy qismlarida odatda birga uçraydigan serpentinlaşgan giperbazit, gabbro, bazalt va radiolyaritlar «uçligi»ga nisbatan qöllagan. Uzoq vaqt bu jinslarning kelib çiqişi notöğri talqin qilingan; faqat plitalar tektonikasi nazariyasi paydo bölgaç, ularning qadimgi okean pöstining bölaklari ekani ma'lum bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1972-yilda Amerika geologiya jamiyatining Penrose konferensiyasida ofiolitning hozirgaça qöllanib kelinayotgan ta'rifi qabul qilingan.
Tuzilişi
13Ofiolit kesmasi odatda pastdan yuqoriga quyidagi tartibda joylaşadi: mantiya peridotitlari, qatlamli va izotrop gabbro, tik paralel daykalar majmuasi, suv ostida otilib çiqqan yostiqsimon bazalt lavalari va eng ustda çuqur dengiz çökindilari. ÖzME bu qatlamlarni okean pösti tuzilişi bilan soliştirib, serpentinlaşgan ultrabazitlarni yuqori mantiya, gabbroidlarni «bazalt qatlami», effuziv-çökindi qatlamlarni esa okean pöstining birinçi va ikkinçi qatlamlari bilan tenglaştiradi. Tektonik jarayonlar natijasida bu tartib köpinça buziladi va serpentinli melanj deb ataladigan öziga xos formatsiya yuzaga keladi.
Tarqalişi va ahamiyati
13Ofiolitlar Yer şarining burmali mintaqalari uçun xos. Inglizça Vikipediyaga köra, ular Alp va Himolay kabi toğ tizimlarida uçraydi va subduksiya natijasida yöq bölib ketgan qadimgi okean havzalarining mavjud bölganini isbotlaydi; bu xulosa plitalar tektonikasi nazariyasining asosiy tayançlaridan biriga aylangan. ÖzME'ga köra, ofiolitlar ba'zan gorizontal yönalişda katta masofalarga siljigan va hatto ağdarilgan holda uçraydi.
Ofiolitlarni örganiş amaliy ahamiyatga ham ega: ÖzME qayd etişiça, ular bilan genetik boğliq xrom, nikel, platina, oltin va simob konlarini qidirişda hamda Yer pöstining rivojlanişini tuşunişda bu tadqiqotlar muhim örin tutadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ofiolitlar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3124 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAOfiolitlar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3124
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3124
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Офиолитыru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Ophioliteen.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.