Ber qonuni

Ber qonuni (Ber effekti) — daryo özanlari va vodiylarining şakllanişini Yerning öz öqi atrofida aylanişi bilan boğlaydigan qonuniyat. Unga köra, Şimoliy yarim şarda oqadigan daryolar asosan öng qirğoğini, Janubiy yarim şardagilari esa çap qirğoğini köproq yuvib, yemirib boradi. Natijada daryo vodiysining bir yon bağri tik va baland, ikkinçisi esa yotiq va past bölib qoladi. Qonun uni asoslab bergan tabiatşunos Karl Ernst fon Ber (rus manbalarida Karl Maksimoviç Ber) nomi bilan ataladi.12

ÖzME'ga köra, qonuniyatni Ber 1857-yilda aniqlagan. Rusça Vikipediyada ham şu sana keltirilgan: olim Kaspiy böyidagi daryolarni kuzatib, 1855-yildagi ma'lumotlar asosida «Nega şimolga yoki janubga oqadigan daryolarimizning öng qirğoği baland, çap qirğoği past?» degan maqolasini 1857-yilda Sankt-Peterburgda çop ettirgan.

Inglizça Vikipediya esa masalaning boşqa tomonini ham qayd etadi: bu ğoyani 1859-yilda fransuz fizigi Jak Babine matematik hisob va Koriolis kuçi yordamida ilgari surgan, Ber esa 1860-yilda unga töliqroq izoh bergan. Şu sababli qonun ayrim adabiyotlarda «Ber — Babine qonuni» deb ham yuritiladi.

Hodisaning asosida Koriolis effekti yotadi. Aylanayotgan sanoq tizimida harakatlanayotgan har qanday jismga qöşimça inersiya kuçi ta'sir qiladi va uni Şimoliy yarim şarda harakat yönalişidan öngga, Janubiy yarim şarda çapga oğdiradi. ÖzME qayd etişiça, bu tezlaniş qutblarga yaqin kengliklarda eng kuçli böladi, ekvatorga tomon susayib boradi va ekvatorning özida nolga teng böladi. Daryodagi suv massasi ham şu ta'sirga uçrab, bir qirğoqqa köproq bosim beradi.

Rusça Vikipediyaga köra, Albert Eynşteyn bu hodisani Koriolis kuçi va işqalaniş kuçining birgalikdagi ta'siri bilan izohlagan. Bu ikki kuç özan öqi atrofida suvning köndalang aylanma harakatini yuzaga keltiradi: bir qirğoq yuvilib, eroziyaga uçraydi, oqizilgan çökindilar esa qarşi qirğoqqa yotqiziladi. Eynşteynning bu mavzudagi maqolasi 1926-yilda çiqqan; u «çoy yaproqlari paradoksi» deb ataladigan masala bilan ham boğliq.

Inglizça Vikipediyada ta'kidlanişiça, Koriolis kuçi daryo özaniga oqimning özi ta'sir qiladigan mahalliy kuçlardan bir neça tartibga kuçsiz. Şuning uçun köplab daryolarni umumlaştirib örganganda bu qonuniyat körinişi mumkin bölsa-da, ayrim olingan daryo uçun u odatda hal qiluvçi omil hisoblanmaydi. Qirğoqlar asimmetriyasiga relyef, toğ jinslarining tarkibi va tektonik harakatlar ham kuçli ta'sir körsatadi. Şunga qaramay, Ber qonuni geomorfologiya va gidrologiyada daryo vodiylari tuzilişini tuşuntirişda tarixiy ahamiyatga ega tuşunça sifatida örganiladi.