Embrion

Embrion (yunonça «embryon»), murtak yoki puşt — köp hujayrali organizmning eng erta rivojlaniş bosqiçi. Bu davrda organizm hali tuxum pardalari içida yoki ona organizmida bölib, tuxumdagi zaxira moddalar yoki ona tanasidan keladigan oziq hisobiga yaşaydi. ÖzME'ga köra, embrion odatda uruğlangan tuxum hujayradan boşlanadi. Odam va hayvonlar embrionining rivojlanişini [[Embriologiya|embriologiya]] fani örganadi.12

Rusça Vikipediyaga köra, embrional rivojlaniş organizm mustaqil oziqlaniş va faol harakatlaniş qobiliyatiga ega bölganda yakunlanadi. Odamga nisbatan «embrion» atamasi homiladorlikning sakkizinçi haftasi oxirigaça qöllanadi, toqqizinçi haftadan boşlab rivojlanayotgan organizm homila deb ataladi. Inglizça Vikipediya qayd etişiça, tuxumdan çiqadigan hayvonlarda (masalan, quşlarda) jönja tuxumdan çiqqaç, tirik tuğuvçilarda esa tuğilgaç embrion hisoblanmaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, jinsiy köpayişda embrional rivojlaniş urğoçi tuxum hujayraning erkak jinsiy hujayra bilan qöşilişidan söng boşlanadi. Bu qöşiliş natijasida bir hujayrali zigota hosil böladi. Keyin quyidagi bosqiçlar keladi:

• Maydalaniş — zigota tez-tez bölinib, blastomer deb ataluvçi hujayralarni beradi; bunda embrionning umumiy hajmi deyarli özgarmaydi, hujayralar esa kiçrayib boradi. Natijada blastula (sut emizuvçilarda blastotsista) yuzaga keladi.
• Gastrulyatsiya — embrion hujayralari qatlamlarga ajraladi. Rusça Vikipediyaga köra, köpçilik hayvonlarda uç murtak varaği — ektoderma (taşqi), mezoderma (örta) va endoderma (içki) qatlamlar şakllanadi. Teri epidermisi va nerv tizimi ektodermadan, muşak, suyak va qon tomirlari mezodermadan, hazm va nafas a'zolarining içki qoplami endodermadan rivojlanadi.
• Organogenez — murtak varaqlari a'zolar boşlanğiçlariga ajraladi, hujayralar ixtisoslaşib, murakkab tuzilma hosil qiladi.

ÖzME'ga köra, ösimlik murtagi yangi individning boşlanğiçi bölib, murtak xaltaçasidagi tuxum hujayraning uruğlanişidan hosil bölgan zigotadan rivojlanadi. Eng sodda tip yaşil suvötlarda (masalan, spirogirada) uçraydi: ularda zigota ip şaklidagi sporofit hosil qilmasdan, darhol meyoz yöli bilan bölinadi. Moxsimonlarda murtak gametofit ustida ösadi. Yalanğoç uruğlilarda dastlab köplab erkin yadrolar paydo bölib, keyin ular hujayralarga ajraladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, gulli ösimliklarda zigotaning birinçi bölinişi notekis böladi: kiçik apikal hujayradan poya, barg va ildiz kabi asosiy tuzilmalar, katta bazal hujayradan esa embrionni endosperm bilan boğlovçi osma (suspenzor) rivojlanadi. Keyingi bosqiçlarda bir yoki ikki uruğpalla va ösiş nuqtalari (meristemalar) şakllanadi. Rivojlaniş tugagaç, uruğ odatda tinim holatiga ötadi va unib çiqqunça şu holatda qoladi.

ÖzME qayd etişiça, embrion rivojlanişi haqidagi ma'lumotlar asosida embrional tiplar tasnifi tuzilgan va undan ösimliklarning filogeniyasi va evolyutsiyasini örganişda foydalaniladi.