Manzara

Manzara, yoki peyzaj (fransuzça «paysage», «pays» — mamlakat, joy sözidan) — asosiy tasvir obyekti tabiat yoki inson qisman özgartirgan muhit bölgan tasviriy san'at janri, şuningdek şu janrdagi alohida asar. Manzarada toğlar, vodiylar, daryo va örmonlar, osmon va ob-havo holati tasvirlanadi. ÖzME'ga köra, bu janrga şahar va me'moriy majmualar körinişi (me'moriy manzara) hamda dengiz tasvirlari (marina) ham kiradi. Rusça Vikipediyada ta'kidlanişiça, manzara asarida perspektiva, havo va yoruğlik muhiti hamda ularning özgaruvçanligini berişga alohida ahamiyat qaratiladi.12

Rassom tabiatni tasvirlar ekan, unga özi va zamondoşlarining munosabatini ham ifodalaydi; şu sababli manzara faqat körinişni emas, kayfiyat va ğoyani ham taşiydi. Rusça Vikipediyaga köra, manzara qişloq, şahar (jumladan me'moriy), sanoat, dengiz va daryo manzaralariga bölinadi, xarakteriga köra esa tarixiy, qahramonlik, lirik, romantik, fantastik va hatto abstrakt bölişi mumkin. Asarda odam yoki hayvon tasvirlari uçrasa ham, ular odatda ikkinçi darajali örin egallaydi.

Tabiat unsurlari ilk bor neolit davri qoyatoş suratlarida paydo bölgan. ÖzME'ga köra, qadimgi Misr, Bobil va Ossuriyaning devoriy rasmlari va börtma tasvirlaridagi ov va jang sahnalarida manzaraning ayrim bölaklari bor. Inglizça Vikipediyaga köra, odam qiyofasi umuman bölmagan ilk «sof» manzaralar miloddan avvalgi 1500-yillar atrofida Krit (minoy) san'atining freskalarida uçraydi; Pompey va boşqa Rim şaharlaridagi devoriy rasmlar ham saqlanib qolgan.

Manzara Xitoyda juda erta mustaqil janrga aylangan. Xitoyning «şan şuy» («toğlar — suvlar») deb ataladigan tuş bilan çizilgan manzaralari daosizm va boşqa falsafiy qaraşlarga tayangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Ğarbda manzara 19-asrgaça janrlar ierarxiyasida past örinda turgan bölsa, Şarqiy Osiyoda xayoliy toğ-suv manzarasi tasviriy san'atning eng nufuzli turi hisoblangan va uning ustalari orasida şoir va hatto imperatorlar ham bölgan.

Musulmon Şarqida, ÖzME'ga köra, 13–14-asrlardan kitob miniatyuralarida manzaraga köproq örin berila boşlagan: yorqin böyoqlar, gilam kabi tekis kompozitsiya va «jannat boğini» eslatuvçi tabiat tasviri bu maktablarga xos. Hindistonda, ayniqsa Boburiylar davri miniatyuralarida, tabiat tasviri katta kuç bilan ifodalangan.

Örta asrlarda Ğarbiy Yevropa san'atida manzara deyarli yöqolib, faqat voqea sodir bölayotgan joyni belgilovçi şartli fon sifatida saqlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, 14-asrda Jotto va uning izdoşlari asarlariga tabiat unsurlarini kirita boşlagan, 15-asr boşida esa manzara diniy sahnalar uçun fon sifatida janr darajasiga kötarilgan; bunda aka-uka van Eyklarning yoruğlik va masofani berişdagi mahorati muhim bölgan. 15-asr oxirida Leonardo da Vinçi va Albrext Dyurer sof manzara çizgilari va akvarellarini yaratgan, 16-asr boşida esa nemis Dunay maktabi ustalari (Albrext Altdorfer va boşqalar) ilk mustaqil manzara asarlarini işlagan.

Rusça Vikipediyaga köra, Venetsiya maktabi — Jorjone va Titsian — manzarani kayfiyat taşuvçi asosiy unsurga aylantirgan. 17-asrda Niderlandiya ustalari tabiiy ranglarga yaqin, sokin manzaralar yaratgan, klassitsizm davrida Klod Lorren ideal, uyğun tabiat obrazini işlagan. 19-asrda böyoqlarning metall naylarda işlab çiqarilişi rassomlarga oçiq havoda (plenerda) işlaş imkonini bergan va bu impressionistlar ijodida manzara janrining yuksalişiga olib kelgan.

ÖzME'ga köra, rus manzarasida 19-asr boşida romantik yönaliş (I. Ayvazovskiy va boşqalar) yetakçi bölgan, asrning ikkinçi yarmida esa peredvijniklar bilan boğliq realistik manzara (I. Şişkin, A. Savrasov, I. Levitan) rivojlangan. 20-asrda Yevropa va Amerikada texnika olamini aks ettiruvçi industrial manzara keng tarqalgan.

Örta Osiyo örta asrlar san'atida, boşqa musulmon mamlakatlaridagi kabi, asosiy örinni naqş egallagan; girih va islimiy naqşlarda ösimlik unsurlari uslublaştirilgan holda berilgan. ÖzME'ga köra, Hirot va Movarounnahr miniatyura maktablarida manzara yuksak darajaga yetgan; ayniqsa Kamoliddin Behzod asarlarida tabiat körinişlari katta mahorat bilan işlangan. Uning davomçilari — Mahmud Muzahhib, Muhammad Murod Samarqandiy, Muhammad Nodir Samarqandiy va boşqalar ijodida ham manzara muhim örin tutadi.

Özbek dastgoh rangtasvirida manzara janri 20-asrda rivoj topgan. ÖzME bu sohada samarali ijod qilgan rassomlar qatorida P. Benkov, Ö. Tansiqboyev, N. Karaxan, R. Temurov, R. Ahmedov, N. Qöziboyev va A. Mirsoatovni sanaydi.