Geografik majmua

Geografik majmua (geografik kompleks, tabiiy hududiy majmua) — tabiatning barça tarkibiy qismlari bir-biri bilan qonuniy boğlanib, özaro ta'sir qilib turadigan va muayyan hudud hamda vaqt doirasida uyğunlaşgan tabiiy tizim. Bu tuşunça tabiiy Geografiya va landşaftşunoslikning asosiy tuşunçalaridan biri hisoblanadi.1

ÖzME'ga köra, geografik majmuani toğ jinslari, relyef, iqlim, yer usti va yer osti suvlari, tuproq hamda ösimlik va hayvonot dunyosi taşkil etadi. Rusça Vikipediyaga köra, olti tarkibiy qismning hammasini öz içiga olgan majmualar töliq, ulardan ayrimlarigina mavjud bölganlari esa töliq bölmagan majmua deyiladi; masalan, bitta muhit doirasidagi suv biotsenozi şunday hosilaga misol böla oladi. Rusça Vikipediya, şuningdek, bir hudud tabiatining birligi uning umumiy kelib çiqişi, rivojlaniş tarixi, geografik örni va unda keçayotgan hozirgi jarayonlar bilan belgilanişini ta'kidlaydi.

Geografik majmualar turli kattalikdagi birliklarni hosil qiladi. ÖzME ularni regional va zonal taksonomik birliklar qatori sifatida körsatadi: geografik qobiq, materiklar va okeanlar, yoritiliş va iqlim mintaqalari, tabiat zonalari, ölkalar, rayonlar, landşaftlar, joy tiplari va fatsiyalar. Bu qatorning eng yirigi — butun Yerni qoplab olgan geografik qobiq, eng kiçigi esa bir xil şaroitli kiçik maydon — fatsiya.

Majmua içidagi tarkibiy qismlar, şuningdek, qöşni majmualar örtasida modda va energiya almaşinuvi uzluksiz davom etadi. Şu sababli ÖzME'ga köra, ulardan birortasining özgarişi qolganlarining ham özgarişiga olib keladi va natijada sifat hamda miqdor jihatidan yangi majmua vujudga keladi. Rusça Vikipediya bu boğliqlikka misol sifatida tuproqni keltiradi: Vasiliy Dokuçayev tuproqni tabiatning «közgusi» deb atagan, çunki unda relyef, iqlim, suv, ösimlik va hayvonlarning birgalikdagi ta'siri aks etadi. Toğlarda tuproqlarning balandlik böyiça almaşinişi, tekisliklarda esa ularning iqlimga qarab zonal joylaşuvi ham şu qonuniyatning körinişidir.

Rusça Vikipediyaga köra, tabiiy hududiy majmualar nazariyasining şakllanişiga V. V. Dokuçayev, L. S. Berg, D. L. Armand, F. N. Milkov, S. D. Muraveyskiy kabi olimlar katta hissa qöşgan. Bu ta'limot hududlarni tabiiy-geografik rayonlaştiriş, yerlardan oqilona foydalaniş va atrof-muhitni muhofaza qiliş işlarida nazariy asos bölib xizmat qiladi.