Gilmoya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Gilmoya — asosan montmorillonit mineralidan iborat, suvni kuçli şimib bökadigan gil turi. Ilmiy adabiyotda u köpinça bentonit deb ataladi. ÖzME'ga köra, Özbekistonda xalq orasida gilmoyaning gilvata, toğ yoği, kök şiram, soz kesak, toşsovun kabi mahalliy nomlari ham bor.12
Hosil bölişi va tarkibi
13ÖzME'ga köra, gilmoya asosan dengiz va okean tubida vulkan kuli hamda gillarning işqoriy muhitda fizik va kimyoviy özgarişi natijasida paydo böladi. Inglizça Vikipediya ham uni dengiz suvidagi vulkan kulining nuraşi yoki kul qatlamlari orqali issiq suvlar aylanişi tufayli vulkan şişasining gil minerallariga aylanişi bilan tuşuntiradi. Montmorillonit smektitlar guruhiga mansub alyuminiyli qatlamli silikat bölib, mayda yassi zarralar körinişida uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, bentonitlar qatoriga tarkibining kamida 70 foizi smektit minerallaridan iborat mayda dispers gillar kiritiladi. Tarkibidagi asosiy kationga qarab natriyli va kalsiyli gilmoya farqlanadi: natriyli xili ança kuçliroq böksa-da, tabiatda kalsiyli xili köproq tarqalgan.
Xossalari
13Gilmoya oq, yaşil, kulrang, qönğir va boşqa tuslarda böladi. U sovunga öxşaş silliq va yumşoq, issiqda tez qurib, qattiq toşsimon holga keladi. Eng muhim xususiyati — suvni şimib, hajmini keskin oşiriş: ÖzME bu köpayişni 2–15 baravar deb körsatadi. Zarralar sirtining umumiy maydoni juda katta bölgani uçun gilmoya turli moddalarni, jumladan radioaktiv elementlarni ham yaxşi yutadi (adsorbsiya qiladi). ÖzME'ga köra, taxminan 1110–1125 °C gaça qizdirilganda u köpçib, ğovak yengil toş — keramzitga aylanadi.
Qöllanilişi
13Gilmoya rezina, qoğoz, metallurgiya va oziq-ovqat sanoatida, tibbiyot va qişloq xöjaligida keng işlatiladi. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, undan burğulaş eritmalari tayyorlaşda, quyuvçilikda qoliplar uçun boğlovçi sifatida, kanal va inşootlarni suv sizişidan himoyalaşda, sopol buyumlar plastikligini oşirişda, vino va şarbatlarni tiniqlaştirişda foydalaniladi. Oziq-ovqat sanoatida u E558 belgili qöşilma sifatida qayd etilgan.
Tarqalişi
13ÖzME'ga köra, gilmoya bör va paleogen davrlari qatlamlarida keng tarqalgan. Özbekistonda uning 200 ga yaqin koni aniqlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, dunyoda bentonit qazib olinişi 2018-yilda 20 million tonnadan oşgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Gilmoya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3164 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGilmoya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3164
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3164
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Бентонитru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Bentoniteen.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.