Semasiologiya

Semasiologiya (yunonça «semasia» — ma'no, mazmun va «logos» — ta'limot) — tilşunoslikning til birliklari ma'nosini örganadigan bölimi. U tilning eşitiladigan yoki yoziladigan taşqi tomoniga — tovuş, akustik va grafik şakliga emas, balki bu şakllar orqali ifodalanadigan mazmunga qaratilgan. Atama köpinça semantika söziga ma'nodoş sifatida qöllanadi.12

ÖzME'ga köra, semasiologiya ikki xil tuşuniladi. Keng ma'noda u nafaqat morfema va sözlar kabi leksik birliklarning, balki söz şakllari va grammatik qöşimçalar kabi grammatik birliklarning ham mazmunini tekşiradi. Dunyo tillarini qiyosiy örganişda til va tafakkur munosabatini tadqiq etuvçi umumiy semasiologiya ham ajratiladi.

Tor ma'noda semasiologiya faqat morfema va sözlarning leksik ma'nosi haqidagi fan bölib, bu jihatdan leksikologiyaga deyarli tenglaşadi. Ayrim olimlar uni yanada torroq — söz ma'nolarining tarixiy özgarişi va qöşimçasiz söz yasaliş haqidagi ta'limot sifatida qaraydi. ÖzME'ga köra, bu holda semasiologiya xuddi etimologiya kabi leksikologiya bilan uzviy boğlanadi; sözlarning köçma ma'nolari, şakl va mazmun munosabatiga köra ajratiladigan omonim, sinonim, antonim va paronimlar uning asosiy tadqiqot obyekti bölib qoladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, semasiologiya «X sözi nimani anglatadi?» degan savoldan boşlanadi: u sözdan kelib çiqib uning ma'nolarini aniqlaydi. Unga qarama-qarşi yönaliş — onomasiologiya esa tuşunça yoki narsadan boşlab, uning qanday nomlanişini, ya'ni «X qanday ifodalanadi?» degan savolni örganadi. Ikkala yondaşuv birgalikda leksikani har tomonlama tasvirlaş imkonini beradi.

Inglizça Vikipediyaga köra, «semasiologiya» atamasini ilk bor nemis filologi Kristian Karl Reyzig 1825-yilda lotin tilşunosligi böyiça ma'ruzalarida qöllagan, ingliz tilida esa u 1847-yilgaça kirib kelgan. 1890-yillardan boşlab uning örniga asta-sekin «semantika» atamasi işlatila boşlagan; rusça Vikipediyaga köra, bu atamani fransuz tilşunosi Mişel Breal kiritgan. Rusça Vikipediya, şuningdek, 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida semantika köpinça semasiologiya deb atalganini va bu sohadagi olimlar haligaça semasiologlar deb yuritilişini qayd etadi. U davrda ma'no özgarişlari asosan psixologik nuqtai nazardan tuşuntirilgan.