Ingibitorlar

Ingibitorlar (lotinça «inhibeo» — töxtataman, uşlab turaman) — kimyoviy, fizik-kimyoviy va fiziologik, ayniqsa fermentativ jarayonlarni sekinlaştiradigan yoki butunlay töxtatadigan moddalarning umumiy nomi. Biologiyada bu atama tirik organizm yoki hujayrasiz tizimlarda fermentlar faolligini pasaytiruvçi moddalarni anglatadi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, ferment ingibitori fermentga birikib, uning işini töxtatadigan molekuladir. Fermentlar — hayot uçun zarur kimyoviy reaksiyalarni tezlaştiruvçi oqsillar; ular substratni faol markaziga biriktirib, uni mahsulotga aylantiradi. Ingibitor yo faol markazni egallab, substratning kirişiga yöl qöymaydi, yoki fermentning boşqa qismiga birikib, katalizni buzadi. Qaytmas ingibitorlar ferment bilan mustahkam kimyoviy boğ hosil qiladi, qaytar ingibitorlar esa kuçsizroq boğlanib, keyin ajralib çiqişi mumkin.

ÖzME'ga köra, ingibitorlarning tabiiy va sintetik xillari bor. Organizmda moddalar almaşinuvi mahsulotlarining özi ham tabiiy ingibitor vazifasini ötaşi mumkin. Inglizça Vikipediyaga köra, bu hujayradagi muvozanatni saqlaşning muhim usuli: biror moddalar almaşinuvi zanjirining keyingi mahsulotlari undagi oldingi fermentlarni susaytirib, keraksiz moddalar ortiqça hosil bölişining oldini oladi. Hayvon va ösimliklar işlab çiqaradigan köplab zaharlar ham aslida ferment ingibitorlaridir.

ÖzME'ga köra, ingibitorlar fermentlarning katalitik ta'sirini, oqsillar funksional guruhlarining tabiatini va turli fermentativ jarayonlarning moddalar almaşinuvidagi rolini örganişda keng qöllanadi. Begona ötlar va zararkunanda haşarotlarga qarşi işlatiladigan ayrim kimyoviy vositalarning ta'siri ham ular hayot uçun muhim jarayonlarni bostirişiga asoslangan. Köp dori-darmonlarning ta'sir mexanizmi organizmdagi muayyan fermentlarni töxtatişdan iborat. Inglizça Vikipediya bunga misol qilib saraton kasalligini davolaşda qöllanadigan metotreksat va OIV infeksiyasiga qarşi proteaza ingibitorlarini keltiradi.

Kengroq ma'noda ingibitor deb murakkab jarayonlarni sekinlaştiradigan har qanday modda ataladi: ösimliklar ösişi ingibitorlari, korroziya ingibitorlari, kimyoviy reaksiyalar ingibitorlari şular jumlasidan. Rusça Vikipediyaga köra, ingibitorlar katalitik va zanjirli reaksiyalarda faol markazlarni yoki faol zarralarni bloklab qöyadi; ular reagentlarga nisbatan juda kam miqdorda kiritiladi. Ingibitor katalizatorning aynan teskarisi emas, çunki reaksiya davomida u sarflanib boradi.

Rusça Vikipediyaga köra, metallarni zanglaşdan saqlovçi korroziya ingibitorlari alohida amaliy ahamiyatga ega: ular metall sirtiga yutilib, korroziya jarayonini sekinlaştiradi yoki sirtda himoya pardasini hosil qiladi. Oziq-ovqat sanoatida ingibitorlar yoğlarning parçalanişi, oksidlaniş va bijğiş jarayonlarining oldini oliş uçun qöllanadi.