Idil

Idil (Itil, Atil) — 8–10-asrlarda Xazar xoqonligining poytaxti bölgan örta asr şahri. ÖzME'ga köra, u hozirgi Astraxon şahridan yuqoriroqda, Idil (Volga) daryosining ikkala qirğoğida va ular örtasidagi kiçik orolda joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, şahar Kaspiy dengizining şimoli-ğarbiy burçagida, Volga deltasida, Buyuk ipak yöli tarmoqlaridan biri ustida qad kötargan, biroq uning aniq örni haligaça topilmagan.1

Şahar daryo nomi bilan atalgan: qadimgi turkiy xalqlar Volgani Idil yoki Itil deb atagan va bu nom tatar, boşqird, qozoq, çuvaş kabi turkiy tillarda hozirgaça saqlanib qolgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ayrim tadqiqotçilar bu sözni «daryo» ma'nosidagi qadimiy fin-ugor söziga boğlaydi. Ba'zi arab mualliflari, masalan, Ibn Xurdodbeh va Ibn Rusta, xazar poytaxtini Xamlij yoki Xamlix deb tilga olgan; «Atil» nomi esa xorijiy manbalarda asosan 10-asrdan keng tarqalgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Arab-xazar uruşlaridan keyin Idil xoqonlik poytaxtiga aylangan. Şahar Volga bilan bölingan uç qismdan iborat bölgan: ğarbiy qismida ma'muriy markaz, sud va qöşin joylaşgan; keyinroq qurilgan şarqiy qismi savdo markazi bölib, unda köplab dökonlar va hammomlar bölgan; ularning örtasidagi orolda xoqon va bek saroylari turgan. 10-asr arab manbalarida şaharning bir yarmi Atil, ikkinçi yarmi esa Xazaran deb atalgan.

ÖzME'ga köra, Idilda xazarlar, turklar, slavyanlar va yahudiylar yaşagan; aholi çorvaçilik, dehqonçilik, baliqçilik, hunarmandçilik va savdo bilan şuğullangan. Şaharda xoqon saroyi, ibodatxonalar, maktablar, hammomlar va bozorlar bölgan, oddiy turar joylar esa çaylalar, kigiz ötovlar va yertölalardan iborat edi. Inglizça Vikipediyaga köra, Idil köp dinli şahar bölib, unda yahudiylar, nasroniylar, musulmonlar va butparastlar yonma-yon yaşagan; har bir jamoaning öz ibodat joyi va öz qozilari bölgan.

ÖzME'ga köra, Idil 965-yilda Kiyev knyazi Svyatoslav I Igoreviç tomonidan vayron qilingan. Inglizça Vikipediya bu voqeani 968 yoki 969-yilga sanaydi va Ibn Havqal hamda al-Muqaddasiy şaharni bundan keyin ham tilga olganini, ya'ni u qisman qayta tiklangan bölişi mumkinligini qayd etadi. 11-asr örtalarida Abu Rayhon Beruniy Idilni xaroba holida eslatgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 2024-yil holatiga Idilning arxeologik qoldiqlari aniq topilmagan. 2008-yilda rossiyalik arxeolog Astraxondan taxminan 30 km janubi-ğarbdagi Samosdelka qişloği yaqinidagi yodgorlikni Idil qoldiqlari deb e'lon qilgan, biroq bu fikr keyinçalik tasdiqlanmagan. Keng tarqalgan farazga köra, şahar xarobalari Kaspiy dengizi sathi kötarilgani sababli suv ostida qolib, yuvilib ketgan.