Appretlaş

Appretlaş (fransuzça apprêter — «uzil-kesil pardozlamoq») — töqimaçilikda gazlama va boşqa töqima materiallarni pardozlaşning yakuniy bosqiçlaridan biri: ularga appret deb ataluvçi maxsus moddalar şimdiriladi yoki surtiladi. Natijada mato pişiqroq, yumşoqroq yoki aksinça qattiqroq böladi, körinişi yaxşilanadi va unga yangi xossalar beriladi. Rusça Vikipediyaga köra, appretlar matoga qattiqlik, ğijimlanmaslik, kirişmaslik, olovbardoşlik, yeyilişga çidamlilik va suv yuqtirmaslik (gidrofoblik) kabi xususiyatlar bağişlaydi.1

ÖzME'ga köra, paxta va ayniqsa kanop matolarni pardozlaşda kraxmalli appretlar keng qöllanadi — bunday işlovdan söng mato mustahkamlaşadi va çiroyli tus oladi. Kraxmalli appret faqat kraxmal yoki uning gidroliz mahsulotlaridan iborat emas: unga matoni yumşatadigan moddalar (yoğ, moy, sovun), namni özida uşlab turadigan gigroskopik moddalar (glitserin, oş tuzi), matoga jilo beradigan moddalar (mum, parafin) hamda çirişdan saqlovçi antiseptiklar (formalin, salitsil kislotasi, mis tuzlari) qöşiladi. Jun va ipak matolarda kraxmal örniga maxsus yelim, jelatin va şunga öxşaş moddalar işlatiladi. Rusça Vikipediya appretlar qatorida yelim, sintetik smolalar, tsellyuloza efirlari va mis hamda xrom tuzlari ekstraktlarini ham sanab ötadi.

ÖzME'da appret turiga qarab matoning qanday xususiyat kasb etişi tafsilotlari bilan körsatilgan:

• sintetik smolalar bilan işlangan mato ğijimlanmaydi;
• gidrofob moddalar bilan işlov berilsa, mato suv ötkazmaydi;
• mis va xrom tuzlari ekstrakti matoni çirişdan saqlaydi;
• surma, titan, qörğoşin tuzlari va xlorlangan uglevodorodlar bilan işlangan mato yonmaydi;
• ftor tuzlari va xlorli preparatlar matoni kuyadan himoya qiladi.

Appretlaş kiyim-keçak va uy-rözğor matolarini işlab çiqarişda, maxsus himoya kiyimlari, brezent va texnik gazlamalar tayyorlaşda muhim örin tutadi. Rusça Vikipediyaga köra, appretlangan gazlama jilvir qoğozi (silliqlaş terisi) işlab çiqarişda asos sifatida ham işlatiladi.